Lufta në Iran nuk ka mbaruar ende. Vlerësimet e bëra në bazë të memorandumit të mirëkuptimit u ndërtuan mbi një kështjellë rëre. Rifillimi i luftimeve dhe sanksionet amerikane na kthen në një situatë shumë më fluide dhe të paqëndrueshme. A ishte e habitshme?

Disa ekspertë gjeopolitikë, dhe të paktën një historian si Nial Ferguson, kishin shprehur menjëherë skepticizëm në lidhje me përdorimin e fjalëve si "paqe" apo edhe "armëpushim". Kushdo që ka një kujtesë historike kujton, për shembull, se fundi i Luftës së Vietnamit ishte një film me lëvizje të ngadaltë; negociatat u zvarritën me vite. Në përgjithësi, luftërat mund të shpërthejnë papritur, por ato rrallë mbarojnë papritur. (Ky është një paralajmërim që do të shërbejë mirë në të ardhmen, nëse dhe kur të fillojnë negociatat për Ukrainën.)

Midis shumë komenteve që shoqëruan memorandumin e mirëkuptimit midis Shteteve të Bashkuara dhe Iranit, sot zgjedh atë të botuar nga James F. Jeffrey në revistën gjeopolitike Foreign Affairs. Jeffrey nuk është një vëzhgues i zakonshëm. Një diplomat karriere, ai ka shërbyer shtatë presidentë amerikanë, si demokratë ashtu edhe republikanë, dhe ishte i dërguar special për Sirinë gjatë administratës së parë Trump. Ndryshe nga shumë komentues që shohin një dështim amerikan, Jeffrey argumenton të kundërtën: nëse shohim përtej tre muajve të fundit të luftimeve, është Republika Islamike ajo që ka pësuar pengesën më të keqe strategjike në njëzet vitet e fundit.

Gabimi i parë, sipas Jeffrey-t, është ta gjykosh këtë luftë si një incident të izoluar. Ofensiva amerikane dhe izraelite që filloi më 28 shkurt nuk lindi nga hiçi. Është kapitulli i fundit në një luftë rajonale që filloi me sulmin e Hamasit ndaj Izraelit në tetor 2023. Që atëherë, ka pasur fushatën e Gazës, përballjen me Hezbollahun, sulmet e Huthit në Detin e Kuq, rënia e regjimit të Bashar al-Assad në Siri, përplasjet e drejtpërdrejta midis Iranit dhe Izraelit dhe së fundmi ndërhyrjen amerikane. Vetëm duke parë të gjithë sekuencën, argumenton Jeffrey, mund të kuptojmë se kush ka fituar vërtet terren.

Nëse konflikti matet në këtë shkallë më të gjerë, pamja ndryshon. Boshti i ndërtuar nga Teherani gjatë njëzet viteve duket thellësisht i dobësuar. Hamasi është zvogëluar. Hezbollahu, për dekada instrumenti kryesor i Iranit për të penguar Izraelin, ka pësuar një disfatë që zvogëlon aftësitë e tij operacionale. Në Siri, Assad, aleati më i rëndësishëm arab i Republikës Islamike, është zhdukur. Në Irak, forcat politike më të afërta me Iranin kanë humbur terren dhe shumë milici shiite po kërkojnë integrim më të ngushtë në institucionet shtetërore. Edhe Huthët, ndërsa ende përbëjnë kërcënim, nuk kanë më kapacitet për të ndryshuar ekuilibrin rajonal. Rrjeti i aleancave të ndërtuara nga Teherani është shkatërruar.

Jeffrey na nxit gjithashtu të shohim përtej Lindjes së Mesme. Irani ka zbuluar se partnerët e tij kryesorë strategjikë janë më pak të besueshëm nga sa kishte shpresuar. As Kina dhe as Rusia nuk ofruan mbështetje vendimtare gjatë krizës. Pekini vazhdoi t'i jepte përparësi stabilitetit të tregjeve të energjisë. Moska, e angazhuar në luftën në Ukrainë, nuk kishte as interesin dhe as burimet për të hapur një përballje të dytë të drejtpërdrejtë me Shtetet e Bashkuara. Për Teheranin, ky ishte një mësim i hidhur: aleatët autoritarë janë të dobishëm për sa kohë që interesat e tyre përputhen, por ata nuk janë të gatshëm të marrin rreziqe ekzistenciale për të mbrojtur Republikën Islamike.

Jeffrey nuk argumenton se lufta u trajtua pa të meta. Në fakt, ai identifikon dy gabime themelore të administratës Trump. I pari është ndjekja e një qëllimi tepër ambicioz: një fitore totale, pothuajse një kopje e suksesit të arritur kundër regjimit të Venezuelës, pa marrë parasysh natyrën shumë të ndryshme të sistemit iranian. I dyti është nënvlerësimi i kundërmasave të parashikueshme të Teheranit, veçanërisht mbyllja e Ngushticës së Hormuzit. Uashingtoni kishte dekada studimesh dhe planesh ushtarake për këtë eventualitet, por nuk kishte përgatitur një përgjigje të përshtatshme.

Megjithatë, këto gabime nuk e ndryshojnë gjykimin e tij përfundimtar. Një fushatë ushtarake mund të jetë e papërsosur dhe megjithatë të prodhojë një rezultat strategjik të favorshëm. Jeffrey mbështetet në një dallim klasik: dështimi për të arritur objektivat maksimale nuk do të thotë se rezultati është negativ. Prova më e habitshme, sipas tij, ka të bëjë me aftësitë ushtarake të Iranit. Lufta shkatërroi rrjetin e tij të mbrojtjes ajrore, shkatërroi depot e raketave balistike dhe dronëve, dhe kompromentoi pjesën më të madhe të infrastrukturës industriale të programit të mbrojtjes dhe të programit bërthamor. Pentagoni vlerëson se ajo goditi mbi 1,500 objektiva të mbrojtjes ajrore dhe më shumë se 1,200 depo raketash dhe dronësh. Vlerësimet iraniane e çojnë dëmin ekonomik në afërsisht 270 miliardë dollarë. Ndërsa këto shifra janë të përafërta, ato përshkruajnë një shkatërrim që do të duhen vite për t'u rindërtuar.

Pastaj është çështja që ka nxitur pjesën më të madhe të debatit ndërkombëtar: Hormuzi. Shumë vëzhgues e kanë interpretuar mbylljen e Ngushticës si provë të aftësisë së Iranit për ta gjunjëzuar ekonominë botërore. Jeffrey na nxit të bëjmë dallimin midis ndikimit të menjëhershëm dhe pasojave afatgjata . Askush nuk e mohon se bllokada ka shkaktuar tensione të rënda në tregjet e energjisë. Megjithatë, efektet kanë qenë shumë më pak shkatërruese sesa shoku i naftës i vitit 1973. Çmimet e energjisë janë rritur, por nuk e kanë përjetuar shpërthimin që përjetuan atëherë. Ndërkohë, Shtetet e Bashkuara, Arabia Saudite dhe Emiratet kanë gjetur shpejt rrugë alternative. Prodhimi amerikan është rritur në nivele rekord. Riadi ka intensifikuar përdorimin e tubacionit që anashkalon Hormuzin. Emiratet po përshpejtojnë lidhjet e reja tokësore me Gjirin e Omanit. Arma kryesore ekonomike e Iranit do të humbasë efektivitetin sepse përdorimi i saj po e shtyn pjesën tjetër të botës të zvogëlojë varësinë e saj nga ajo rrugë detare .

I njëjti arsyetim vlen edhe për naftën iraniane. Teherani ka arritur përkohësisht të zbusë efektet e bllokadës falë sasive të konsiderueshme të naftës bruto që tashmë janë të grumbulluara në det. Por në planin afatgjatë, ai ka shumë më pak alternativa logjistike sesa rivalët e tij në Gjirin Persik. Nëse përballja do të përsëritej, Irani do të ishte ai me diferenca gjithnjë e më të kufizuara.

Zemra e argumentit ka të bëjë me çështjen bërthamore . Për Jeffrey-n, memorandumi i mirëkuptimit nuk përfaqëson pikën përfundimtare, por më tepër fillimin e një faze të re negociatash. Është e vërtetë që, në letër, Teherani është zotuar vetëm të hapë diskutime mbi programin e tij bërthamor dhe të zbusë një pjesë të rezervave të tij të uraniumit të pasuruar në 60 përqind. Por kjo nuk do të thotë që Uashingtoni është pa mjete. Përkundrazi, Shtetet e Bashkuara po hyjnë në negociata me dy forma presioni që nuk i kishin në vitin 2015: sanksione shumë më të ashpra ekonomike dhe një kërcënim ushtarak të besueshëm , i bërë i dukshëm nga shkatërrimi i një pjese të konsiderueshme të infrastrukturës bërthamore të Iranit. Këta elementë, argumenton Jeffrey, forcojnë pozicionin negociues të Amerikës.

Ai rivlerëson vendimin e Trump për t'u tërhequr nga JCPOA, marrëveshja bërthamore e nënshkruar në vitin 2015 nga Barack Obama. Shumë kritikë argumentojnë se qëndrimi brenda marrëveshjes do të kishte shmangur krizën aktuale. Jeffrey përgjigjet se JCPOA përfshinte kufizime që ishin caktuar të skadonin vitet e fundit. Me kalimin e kohës, Irani do të kishte rifituar aftësi të mjaftueshme të pasurimit të uraniumit. Nga kjo perspektivë, përfundon ai, Shtetet e Bashkuara tani janë në një pozicion më të favorshëm sesa do të kishin qenë nëse marrëveshja e vitit 2015 do të kishte mbetur në fuqi deri në skadimin e saj natyror.

Autori trajton gjithashtu një tjetër kritikë të drejtuar Shtëpisë së Bardhë: përkeqësimin e marrëdhënieve me aleatët e saj. Është e vërtetë se gjatë konfliktit dolën në pah mosmarrëveshje të thella. Disa vende të Gjirit kufizuan përdorimin e bazave të tyre nga SHBA-të. Evropianët protestuan që u lanë mënjanë në vendimmarrje. Uashingtoni kritikoi Izraelin për trajtimin e frontit libanez.

Megjithatë, Jeffrey beson se këto tensione nuk e ndryshojnë kuadrin strategjik. Izraeli nuk ka një mbrojtës tjetër të madh ndërkombëtar. Monarkitë e Gjirit mund të diversifikojnë disa lidhje ushtarake me Turqinë ose Pakistanin, por askush nuk mund t'i zëvendësojë Shtetet e Bashkuara si garantuese të sigurisë rajonale . Evropa, megjithëse e irrituar, vazhdon të ketë interesa të përbashkëta me Uashingtonin. Ekzistojnë fërkime, por ato nuk e ndryshojnë arkitekturën themelore të aleancave perëndimore dhe të Lindjes së Mesme.

Jeffrey shton një detaj simbolikisht të rëndësishëm: samiti i G7 në mesin e qershorit tregoi se, pavarësisht polemikave mbi luftën, bashkëpunimi midis aleatëve mbetet në thelb i paprekur. Trump u takua me udhëheqësit kryesorë arabë, arriti një marrëveshje me evropianët për çështje të ndryshme dhe konfirmoi se sistemi i aleancave të ndërtuara nga Shtetet e Bashkuara vazhdon të funksionojë.

Diplomati amerikan propozon një përfundim më të kujdesshëm sesa skifterët që kishin bërë thirrje për ndryshim regjimi në Teheran. Qëllimi realist nuk është përmbysja e Republikës Islamike. Ky do të ishte një ambicie e tepruar, siç e kanë demonstruar shumë përvoja amerikane në të kaluarën, nga Koreja në Irak. Objektivi i vërtetë duhet të jetë përmbajtja: parandalimi i Iranit nga rindërtimi i kapacitetit të tij bërthamor dhe mbajtja e vendit më të dobët sesa ishte në fillim të ciklit të luftërave që filloi në vitin 2023. Operacioni ushtarak nuk ishte fitorja totale e parashikuar nga disa prej mbështetësve të tij. Por as nuk është disfata strategjike e përshkruar nga shumë kritikë. Nëse Uashingtoni arrin ta mbajë Hormuzin të hapur, të konsolidojë humbjet e shkaktuara ushtrisë iraniane dhe të marrë kufizime të qëndrueshme në programin e saj bërthamor, atëherë kjo luftë mund të mbahet mend si kapitulli i fundit në një strategji të gjatë përmbajtjeje që kulmoi në një Lindje të Mesme në të cilën Republika Islamike, megjithëse mbijeton, duket më pak me ndikim, më pak e armatosur mirë dhe më pak e aftë të frikësojë fqinjët e saj sesa ishte tre vjet më parë./Corriere della Sera