Smartfoni dhe rrjetet sociale po veprojnë si kokaina apo drogat e reja sintetike: ato ndryshojnë qendrat e trurit që lidhen me kënaqësinë dhe shpërblimin, duke krijuar varësi dhe, gradualisht, duke i larguar të rinjtë nga marrëdhëniet njerëzore dhe nga bota reale.

Në një botë rinore që përballet me një shqetësim të fshehur, të paqartë dhe shumëformësh, të cilin prindërit shpesh nuk arrijnë ta dallojnë, vetë koncepti i "drogës" ka ndryshuar. Ai nuk përfshin më vetëm substancat tradicionale narkotike, por edhe sjelljet kompulsive në botën digjitale, të afta të ndryshojnë perceptimet shqisore dhe njohëse po aq sa një lëndë narkotike.

Alarmin e jep prof. Gabriele Sani, drejtor i Njësisë së Psikiatrisë Klinike dhe Urgjencës dhe përgjegjës i Qendrës së Integruar Psikiatrike për Kërkim, Parandalim dhe Trajtim të Varësive (CEPID) në Poliklinikën Gemelli të Romës.

"Varësitë nuk kufizohen më vetëm te drogat klasike, të cilat vazhdojnë të jenë fatkeqësisht shumë të përhapura, por po shndërrohen gjithnjë e më shumë në çrregullime të rënda të sjelljes dhe të përdorimit të teknologjisë. Të dhënat tregojnë se dhjetëra mijëra adoleshentë italianë vuajnë ose janë në rrezik të lartë për varësi të sjelljes. Bëhet fjalë për përdorim kompulsiv dhe patologjik të teknologjisë në forma të ndryshme: nga koha e tepërt para ekranit, te rrjetet sociale, videolojërat e të tjera. Këto sjellje aktivizojnë të njëjtat rrjete të trurit që stimulohen nga substancat narkotike, duke dëmtuar seriozisht zhvillimin psikologjik, marrëdhëniet sociale dhe edukimin e të rinjve."

Roli i prindërve dhe izolimi i fëmijëve

Sipas profesor Sanit, rreziku më i madh qëndron te natyra "e padukshme" e këtyre varësive. Meqenëse ato zhvillohen kryesisht brenda mureve të shtëpisë, përmes një telefoni apo kompjuteri, prindërit shpesh nuk e kuptojnë dramën që po përjetojnë fëmijët e tyre, duke e ngatërruar izolimin me turpin apo me zakonet e brezit të ri.

"Kur problemi bëhet i dukshëm, shpesh synohet të zgjidhet vetëm simptoma sa më shpejt, pa u përballur me shqetësimin që qëndron në themel të varësisë. Këta të rinj shpesh kanë një problem serioz ose një çrregullim të mirëfilltë psikiatrik, i cili shfaqet përmes varësisë. Prandaj duhet të trajtojmë jo vetëm varësinë, por edhe gjendjen psikike të të riut dhe të gjithë kontekstin familjar e shoqëror."

Të dhënat mbi varësinë digjitale

Shqetësimi mbështetet edhe nga një studim i fundit i botuar në revistën shkencore Frontiers in Psychology. Sipas tij, gjatë dy dekadave të fundit është vërejtur një rritje e vazhdueshme e varësisë digjitale në mbarë botën, veçanërisht për:

përdorimin e smartfonëve (27% e popullsisë);

rrjetet sociale (17%);

internetin (14%);

videolojërat (6%).

Adoleshentët janë grupi më i ekspozuar ndaj ndikimit të teknologjive digjitale.

Në mënyrë më specifike, një analizë e botuar në qershor në revistën Archives of Psychiatric Nursing tregon se 1 në 4 adoleshentë në botë (25%) shfaq përdorim problematik ose të krahasueshëm me varësinë nga rrjetet sociale.

Ndërkohë, një studim i publikuar në Journal of the American Medical Association (JAMA) evidenton se varësia nga smartfoni prek tashmë shumicën e adoleshentëve: 49,2% e tyre shfaqin nivele të larta varësie, ndërsa 24,6% përjetojnë një rritje të shpejtë të simptomave që para moshës 15-vjeçare.

Në qendër të shqetësimit janë edhe videolojërat, pasi 41,1% e të rinjve paraqesin një përdorim që konsiderohet me rrezik të lartë për zhvillimin e varësisë.

Nevojiten programe të integruara për parandalimin dhe trajtimin

"Këta të rinj nuk po kalojnë thjesht një fazë të vështirë apo një periudhë rebelimi: ata vuajnë dhe kanë nevojë për ndihmë e trajtim. Duhet të ndërtohen programe të integruara parandalimi dhe trajtimi, që të bashkojnë mbështetjen psikiatrike me rehabilitimin e sjelljes dhe mbështetjen e familjes. Vetëm përmes një bashkëpunimi të fortë mes shkollës, familjeve dhe qendrave të specializuara si CEPID mund të thyejmë izolimin ku janë strehuar këta të rinj, duke u rikthyer atyre një perspektivë jete reale, autentike dhe të lirë nga çdo formë varësie, qoftë kimike apo virtuale", vijon prof. Sani.

Edhe përdorimi i Inteligjencës Artificiale (IA) nga të rinjtë është në rritje. Sipas raportit "European Children's Use and Understanding of Generative AI", të hartuar nga rrjeti ndërkombëtar kërkimor EU Kids Online (EUKO), sot në Evropë 72% e të rinjve nga 13 deri në 17 vjeç përdorin rregullisht inteligjencën artificiale gjeneruese, ndërsa vetëm 28% deklarojnë se nuk e përdorin fare.

Në këtë kontekst vendoset edhe analiza e situatës në Itali, ku kufiri mes shqetësimit psikofizik dhe atij virtual po bëhet gjithnjë e më i paqartë.

Sipas Raportit Vjetor për Parlamentin mbi fenomenin e varësive, gjatë vitit 2025, pothuajse 350 mijë nxënës nën 18 vjeç deklaruan se kishin përdorur të paktën një substancë të paligjshme gjatë vitit, që përfaqëson 23% të popullsisë shkollore të mitur, një rritje prej 20% krahasuar me vitin 2024. Substancat më të përdorura mbeten kanabisi dhe kokaina.

Përveç përdorimit të drogës, po shtohen edhe sjelljet problematike të lidhura me teknologjinë:

rreth 15 mijë nxënës të moshës 11–13 vjeç shfaqin sjellje të lidhura me varësinë nga rrjetet sociale;

ndërsa 111 mijë nxënës (rreth 7%) konsiderohen në rrezik për çrregullimin e varësisë nga videolojërat në internet (Internet Gaming Disorder).

Të kuptohet dhe të menaxhohet shqetësimi, pa e demonizuar

"Jemi përballë një bote krejtësisht të re, e cila nuk duhet demonizuar dhe as të konsiderohet shkaku i çdo problemi. Një qasje e tillë shpesh i qetëson dhe i çliron nga përgjegjësia të rriturit. Duhet të mësojmë ta njohim dhe ta menaxhojmë këtë realitet, duke i mbrojtur fëmijët tanë jo nga vetë bota, por nga pasojat dhe devijimet e saj të mundshme", përfundon prof. Sani.

Ky panoramë shqetësuese konfirmohet edhe nga të dhënat mbi varësinë dhe abuzimin me alkoolin dhe drogën.

Një studim i fundit i realizuar nga University College London (UCL) ka evidentuar një rritje të ndjeshme të përdorimit të substancave dhe sjelljeve abuzive te të rinjtë e Gjeneratës Z, veçanërisht në fillim të të njëzetave.

Sipas studimit:

rreth 7 në 10 të rinj (68%) në Mbretërinë e Bashkuar deklarojnë se kanë konsumuar alkool në sasi të tepërt gjatë vitit të fundit;

pothuajse 1 në 3 (29%) konsumon rregullisht gjashtë ose më shumë pije alkoolike në një rast të vetëm.

Edhe përdorimi i kanabisit dhe i drogave të forta është rritur ndjeshëm mes moshës 17 dhe 23 vjeç.

Përqindja e të rinjve që kanë provuar kanabis është rritur nga 31% në 49%, një rritje prej 18 pikë përqindjeje.

Ndërsa përqindja e atyre që kanë provuar droga të forta është më shumë se trefishuar, duke kaluar nga 10% në 32%.

Në nivel global, sipas "World Drug Report" të Kombeve të Bashkuara, mbi 330 milionë njerëz, ose 6% e popullsisë botërore, përdorin substanca narkotike. Kjo përfaqëson një rritje prej 5,2% vetëm gjatë dhjetë viteve të fundit.