Bashkimi Europian po shqyrton mundësinë që vendeve të reja anëtare t’u mohohet për disa vite e drejta e vetos, në përpjekje për ta bërë zgjerimin më të pranueshëm politikisht, ndërsa BE synon të pranojë anëtarë të rinj para fundit të dekadës, raporton The Guardian. 

Sipas planeve që po diskutohen nga Komisioni Europian, shtetet që synojnë të anëtarësohen në BE, si Moldavia dhe vendet e Ballkanit Perëndimor, nuk do të kishin automatikisht të drejtën për të bllokuar vendime të politikës së jashtme apo çështje të tjera që kërkojnë unanimitet, si taksat.

Ideja lidhet veçanërisht me Malin e Zi, vendi kandidat më i avancuar mes nëntë shteteve që synojnë anëtarësimin në BE. Republika me 624 mijë banorë synon të bëhet anëtarja e 28-të e unionit deri në vitin 2028. Këtë muaj, grupi teknik që po harton traktatin e anëtarësimit të Malit të Zi u mblodh për herë të parë, një shenjë se negociatat 14-vjeçare po hyjnë në fazën finale.

Në këtë kontekst, zyrtarët europianë po diskutojnë mekanizma mbrojtës për të shmangur bllokimin e vendimeve nga një shtet i vetëm anëtar, sipas katër burimeve të BE-së. Ideja mori hov pas përvojës së vështirë me Hungarinë, ku qeveria pro-ruse e Viktor Orbán bllokoi disa vendime të rëndësishme të unionit, përfshirë një kredi prej 90 miliardë eurosh për Ukrainën.

Një ndalim i përkohshëm i të drejtës së vetos mund të përfshihet në traktatin e anëtarësimit të Malit të Zi dhe më pas të shërbejë si model për vendet e tjera që presin në radhë.

Megjithatë, ky mekanizëm konsiderohet juridikisht i diskutueshëm dhe mund të zbatohet vetëm për një periudhë të kufizuar, për të shmangur krijimin e anëtarëve “të dorës së dytë” në BE.

Në një zhvillim tjetër, kancelari gjerman Friedrich Merz u shkroi javën e kaluar liderëve europianë duke kërkuar “zgjidhje inovative” për të përshpejtuar anëtarësimin e vendeve të Ballkanit Perëndimor. Në letrën e tij, ai e quajti zgjerimin e BE-së një “domosdoshmëri gjeopolitike”.

Merz propozoi gjithashtu një status “anëtarësimi të asociuar” për Ukrainën, si një “hap vendimtar drejt anëtarësimit të plotë”. Ky status do t’i lejonte Ukrainës të merrte pjesë në takimet dhe institucionet e BE-së, por pa të drejtë vote.

Sipas kancelarit gjerman, propozimi “pasqyron situatën e veçantë të Ukrainës si vend në luftë” dhe do të ndihmonte negociatat aktuale të paqes.

Presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky e refuzoi menjëherë këtë ide. “Vendi i Ukrainës në Bashkimin Europian duhet të jetë i plotë, i barabartë dhe pa kufizime,” shkroi ai në rrjetet sociale pasi letra e Merz u bë publike.

Procesi i zgjerimit të BE-së kishte pothuajse ndalur deri në pushtimin rus të Ukrainës në vitin 2022, i cili riktheu urgjencën për zgjerimin drejt lindjes. Komisioni Europian deklaroi vitin e kaluar se mund të pranojë anëtarë të rinj deri në vitin 2030, duke identifikuar Malin e Zi dhe Shqipërinë si vendet më të avancuara, ndërsa Moldavia u vlerësua për progresin e shpejtë. Për Ukrainën, anëtarësimi në BE shihet edhe si garanci sigurie.

Shtyrja e të drejtës së vetos është vetëm një nga mekanizmat që po diskutohen për ta bërë zgjerimin më të pranueshëm.

Aktualisht, të gjitha shtetet anëtare duhet të bien dakord unanimisht për pranimin e vendeve të reja. Zyrtarët europianë janë veçanërisht të shqetësuar për Francën, ku zgjedhjet presidenciale të vitit 2027 po shoqërohen me rritje të skepticizmit ndaj zgjerimit të BE-së. Një sondazh i fundit i Eurobarometer tregoi se vetëm 43% e francezëve mbështesin zgjerimin, ndërsa 48% janë kundër.

Burime europiane thonë se nevojitet “mendim kreativ” për ta bërë zgjerimin të mundur, sidomos në Ballkanin Perëndimor, rajon me 17.4 milionë banorë ku Rusia dhe Kina po përpiqen të rrisin ndikimin e tyre.

Një diplomat europian e quajti shtyrjen e vetos një nga “zgjidhjet konstruktive” që po diskutohen si pjesë e një procesi të “mendimit kreativ” për zgjerimin e BE-së.

Një tjetër diplomat tha: “Po zhvillohet debat për mënyrën se si një zgjerim më i madh mund të jetë i dobishëm si për vendet kandidate, ashtu edhe për vetë Bashkimin Europian. Idetë për reformat e brendshme dhe elementët e traktateve të anëtarësimit janë pjesë e këtij debati.”

Gjermania ka udhëhequr përpjekjet për reforma të brendshme në BE, si heqja e vetos në politikën e jashtme, nga frika se një union me më shumë se 35 vende do të paralizohej.

Ministri i Jashtëm gjerman Johann Wadephul deklaroi më herët këtë muaj se “një union me 33, 34 apo 35 shtete nuk mund të vazhdojë të funksionojë me të njëjtën qasje të krijuar për një grup shumë më të vogël”.

Megjithatë, Komisioni Europian druhet se pritja për reforma të brendshme të BE-së, të cilat mund të kërkojnë ndryshime traktatesh, mund ta shtyjë zgjerimin në plan të dytë. Ndër vendet kandidate, Ukraina konsiderohet rast i veçantë për shkak të madhësisë së saj, luftës me Rusinë dhe kostove të mëdha të rindërtimit. Deri më 21 dhjetor 2025, kostoja totale e rindërtimit të Ukrainës vlerësohej në 588 miliardë dollarë, trefishi i ekonomisë së saj.

Zyrtarët europianë besojnë se Ukraina mund ta përfundojë teknikisht procesin e anëtarësimit brenda katër viteve, por data reale e hyrjes mbetet çështje politike e lidhur me marrëveshjen e paqes.

Engjellushe Morina, eksperte në Këshillin Europian për Marrëdhëniet me Jashtë, tha se kufizimi i përkohshëm i vetos “nuk është aq drastik” dhe do të përdoret nga politikanët për ta bërë zgjerimin më të pranueshëm publikisht.

“Nuk do të habitesha nëse shohim diçka të tillë në traktatin e Malit të Zi. Dhe kjo do të shërbente si model për anëtarët e rinj. Politikanët do të thonë: shikoni, po marrim masa mbrojtëse dhe po vendosim garanci. Kjo është logjika,” tha ajo.

Sipas Morinës, ideja synon gjithashtu të mbrojë unionin nga mundësia që një shtet i ri anëtar të ndryshojë drejtim politik pas anëtarësimit, për shembull nëse në Mal të Zi vjen në pushtet një qeveri pro-ruse. Komisioni Europian dhe shtetet anëtare duan ta “izolojnë” unionin nga këto situata hipotetike, tha ajo.

Një burim nga qeveria malazeze deklaroi se objektivi i Podgoricës mbetet anëtarësimi i plotë në BE “me të gjitha të drejtat dhe përgjegjësitë e një shteti të barabartë”, por shtoi se Mali i Zi “nuk kundërshton mekanizmat mbrojtës” dhe beson se ato mund të ndihmojnë në ruajtjen e reformave edhe pas anëtarësimit.