Ajo ishte Presidentja më e mirë e Republikës që Italia nuk e pati kurrë. Kjo shënoi kulmin e një jete të gjatë si aktiviste radikale, duke kulmuar në pranverën e vitit 1999 me "çmendurinë" e një fushate të stilit amerikan për presidencën - e kompletuar me një slogan ("Më në fund, njeriu i duhur"), një komitet zgjedhor, spote televizive dhe mijëra kopje të broshurave hagiografike të shpërndara për publikun. Falë saj - imazhit të saj të fuqishëm dhe kopertinave të revistave ndërkombëtare që kishte zbukuruar gjatë kohës së saj si Komisionere e BE-së - Radikalët arritën një kulm në zgjedhjet pasuese evropiane që nuk u barazua kurrë më parë ose që atëherë: mbi dy milionë e gjysmë vota, ose 8.5% e totalit - më shumë, për krahasim, sesa Lëvizja Pesë Yje (M5S) e Contes fitoi në vitin 2024.

Kjo flet për jetën e jashtëzakonshme të Emma Bonino, një gruaje të re nga Italia provinciale - e lindur në Bra, në provincën e Cuneo. Ajo nuk ishte thjesht teoriciene; përkundrazi, ajo mishëroi një filozofi veprimi që nga momenti kur u përball për herë të parë me politikën në vitin 1974 - një takim i nxitur nga fakti që establishmenti politik e quajti atë të jashtëligjshme.

Në atë kohë, aborti ishte një krim në Itali, duke i lënë gratë që nuk dëshironin ta çonin një shtatzëni deri në fund me dy zgjedhje: të shkonin jashtë vendit (nëse mund ta përballonin) ose të rrezikonin jetën e tyre

"Pasi përjetova një abort dhe poshtërimin që erdhi me të, vendosa që asnjë grua tjetër nuk do të duhej të kalonte më kurrë nëpër këtë", rrëfeu Bonino. Këto ishin muajt e ethshëm të CISA-s në Firence - Qendra e Informacionit për Sterilizimin dhe Abortin - e udhëhequr nga Adele Faccio; të vetë-inkriminimeve së bashku me Marco Pannella dhe Gianfranco Spadaccia; dhe të arrestimit pas artikujve skandalozë në faqen e parë të revistës *Il Borghese*- revista javore e së djathtës më reaksionare.

Ajo betejë ishte një nga sukseset e mëdha të Boninos, të radikalëve dhe të disa socialistëve të ndriçuar, si Loris Fortuna, e cila kulmoi me ligjin 194. Ky ligj, me gjithë kufizimet e tij, që atëherë u ka garantuar grave italiane një të drejtë më shumë dhe ka shpëtuar jetën e, kush e di, sa shumë grave. Ishin vite të jashtëzakonshme, gjatë të cilave ajo ishte gjithmonë në barrikada për reformën e së drejtës familjare, divorcin, kundërshtimin e ndërgjegjes, uljen e moshës së votimit në 18 vjeç, luftën kundër ligjeve të jashtëzakonshme në kohën e terrorizmit të kuq dhe të zi, për një drejtësi të drejtë së bashku me Enzo Tortorën, si edhe për fushatën e gjatë kundër shfarosjes nga uria.

Por ylli që ndriçoi dekadat e fundit të jetës së asaj që revista The Economist e cilësonte në vitin 1999 si “ylli në ngjitje i politikës evropiane”, ishte ëndrra e madhe e Shteteve të Bashkuara të Evropës. Një federatë e vërtetë, me një president të zgjedhur drejtpërdrejt, një ushtri të vetme dhe një diplomaci të vetme. Kësaj misioni ajo iu përkushtua tërësisht, deri te lista fatkeqe “Shtetet e Bashkuara të Evropës”, e krijuar së bashku me Matteo Renzin, me të cilën në vitin 2024 nuk arriti për pak të kalonte pragun elektoral - vetëm 0,4% larg - për shkak të përplasjes me Carlo Calendan.

Por, përtej strategjive elektorale, pjesa e dytë e jetës së Boninos - pas periudhës si aktiviste e Pannellës dhe më pas si deputete italiane ishte ndoshta ajo që ajo e kujtonte me më shumë krenari: periudha si komisionere evropiane, e para radikale që mori një rol të vërtetë ekzekutiv të nivelit të lartë.

E emëruar nga qeveria e Berluskonit, ajo kishte përgjegjësinë për mbrojtjen e konsumatorëve dhe peshkimin, por do të mbahet mend sidomos për detyrën e tretë të portofolit të saj: ndihmën humanitare. Në atë kohë, në vitin 1995, askush nuk e njihte një komisioner të BE-së me një përgjegjësi të tillë. Me Emma Boninon gjithçka ndryshoi dhe pasuan misionet në Ruandë, Somali, Kurdistanin irakian, Afganistanin, ku ajo u arrestua nga talebanët — një përvojë që e çoi drejt krijimit të fushatës ndërkombëtare “Një lule për gratë e Kabulit”  në Lindjen e Mesme dhe, mbi të gjitha, në Bosnjë, ku myslimanët po masakroheshin nga serbët.

Ajo pacifistja që në vitet ’80 marshonte për paqen u gjend përballë një dileme morale: të kthente kokën nga ana tjetër apo të mbështeste një ndërhyrje të armatosur për të parandaluar kryerjen e spastrimit etnik?

“Jam për epërsinë e ligjit me çdo kusht”, tha ajo, “dhe është e hidhur të detyrohesh t’i dorëzohesh dëshmisë se ekzistojnë rrethana historike në të cilat mbrojtja e ligjshmërisë nuk mund t’i besohet, qoftë edhe përkohësisht, askujt tjetër përveç përdorimit të armëve.”

Me Ukrainën ajo arriti në të njëjtat përfundime.

Pikërisht lufta në ish-Jugosllavi ishte terreni ku Bonino, së bashku me të tjerë, filloi të mendonte dhe të propozonte krijimin e një Gjykate Penale Ndërkombëtare për të gjykuar krimet e luftës.

Themeluese, së bashku me Pannellën, e organizatës “Nuk ka paqe pa drejtësi”, Bonino u transferua nga Brukseli në Romë gjatë verës së nxehtë të vitit 1998, në kohën e negociatave për Statutin e Romës, që synonte krijimin e Gjykatës Penale Ndërkombëtare.

Në ato ditë, aktivistja e rrugës alternohej me politikanten eksperte të korridoreve diplomatike: në mëngjes merrte pjesë në negociata si përfaqësuese e Komisionit Evropian, ndërsa pasdite dilte për të përshëndetur militantët e Partisë Radikale Transnacionale, të cilët ishin vendosur në kamp jashtë selisë së FAO-s, ku zhvilloheshin punimet.

Nëse sot dikush mund të mendojë se krimet e Vladimir Putinit apo Benjamin Netanyahut mund të gjykohen, kjo është edhe falë saj. Jo po aq sukses pati në dy detyrat e saj si ministre: fillimisht si ministre për Politikat Evropiane në qeverinë e dytë të Romano Prodit dhe më pas në Ministrinë e Punëve të Jashtme, nën qeverinë e Enrico Lettës. Këto përvoja nuk ishin veçanërisht të spikatura, edhe për shkak të kohëzgjatjes së shkurtër të të dyja qeverive.

Sa i përket Izraelit, dihet se partia radikale, ashtu si edhe vetë Bonino, kanë mbrojtur gjithmonë të drejtën për ekzistencën e atdheut të hebrenjve, i cili në atë kohë kërcënohej nga sulmi i jashtëm i vendeve arabe fqinje dhe nga terrorizmi i brendshëm palestinez. Një qëndrim që u solli atyre në Itali armiqësinë e së majtës komuniste, e cila ishte rreshtuar në krah të OÇP-së. Por menjëherë pas 7 tetorit, Bonino, si “mikeshë e sinqertë e Izraelit”, i bëri publikisht thirrje qeverisë izraelite të mos pushtonte Gazën pas masakrës së Hamasit. Madje, ajo e konsideronte edhe “thjesht” rrethimin e Rripit të Gazës, pra ndërprerjen e ujit dhe energjisë elektrike për popullsinë, “jo një gabim të thjeshtë në një përshkallëzim të konfliktit, por një krim lufte”.

Vërtet e pabesueshme, për një libertare ateiste dhe antiklerikale, marrëdhënia intensive që pati me papët e ndryshëm. Duke nisur me Karol Wojtylën, i cili e priti në Vatikan në vitin 1986 së bashku me Pannellën, në kuadër të fushatës kundër urisë në botë. Dhe më pas, natyrisht, Papa Françesku, i cili i bëri nderin ta vizitonte privatisht në apartamentin e saj në qendër, pas Campo de’ Fiori-t. Të dy tashmë të moshuar, të vuajtur fizikisht, prifti argjentinas dhe vajza nga Bra bënë një bisedë ballë për ballë, të dy ulur në karriget e tyre me rrota. “Cerèa”, i tha Papa në dialektin piemontez, duke i sjellë një tufë me lule. Më pas nisën të diskutonin për çështjet që i interesonin të dyve, duke filluar nga emigrantët. Për atë rast, Bonino, e sapodalë nga spitali pas një rrëzimi në shtëpi, kishte veshur një kapelë të stërholluar ngjyrë bordo, në vend të turbanit të zakonshëm me të cilin fshihte rënien e flokëve për shkak të kimioterapisë.

Por ndoshta gjesti që e përshkruan më mirë dhe që përmbledh metodën e saj, filozofinë e jetës dhe shpirtin e kësaj gruaje që në dukje është e pathyeshme dhe madje e sertë, daton në vitin 1998, kur së bashku me Pannellën i kërkoi falje ish-presidentit të Republikës, Giovanni Leone, për fushatën që e çoi atë drejt dorëheqjes në vitin 1978. Kërkimfalja erdhi kur Leone mbushi nëntëdhjetë vjeç, në mënyrë publike, përmes një letre të hapur drejtuar Corriere della Sera-s. “Kishim gabuar. Ta pranonim këtë ishte një akt ndershmërie, besoj të rrallë. Kishte qenë një fushatë e padrejtë”.

Për marrëdhënien e saj me sozinë e saj mashkullore, Marco Pannella-n, mund të shkruhej një libër dhe ndoshta t’i dorëzohej një psikanalisti të mirë. Ai i atribuonte vetes sukseset e saj, faktin se e kishte shtyrë gjithmonë përpara, si atëherë kur i sugjeroi Berlusconit emrin e Boninos për postin e Komisioneres së BE-së. Në një moment, ajo filloi ta përjetonte këtë “tutelë” si një barrë, të mos duronte më kapriçot e papritura të liderit radikal, të cilat e detyronin të përballej me të papritura, të tërhiqte angazhime të marra më parë dhe të përballonte ndryshime të papritura për të cilat nuk ishte më e përgatitur.

Megjithatë, ajo e pranonte gjithmonë se ai e kishte “detyruar shpesh të bëja gjëra që besoja se nuk isha në gjendje t’i bëja”. Në fund të dekadave të betejave të përbashkëta, mes Marcos dhe Emmës erdhi përfundimisht ndarja dhe, mes radikalëve, ende ndahen mendimet për t’ia atribuar “fajin” njërit apo tjetrit. E intervistuar në televizion, pas vdekjes së Pannellës, ajo pranoi kohët e fundit se i detyrohej shumë ish-shokut të saj të betejës: “Prej tij kam mësuar shumë, pati një shkëputje të njëanshme nga ana e tij. Unë vazhdova përpara”.

Nuk donte të thoshte më shumë. Sepse “personalja është politike”, thoshin radikalët, por “privatja është private”, theksonte gjithmonë Bonino. Kjo perde diskrecioni piemontese mbuloi edhe përvojën e saj si “nënë”, pasi për katër vjet kishte marrë në kujdestari dy vajza – Aurora dhe Rugiada – vajza të dy grave që kishin dashur të abortonin, por nuk kishin mundur ta bënin. Kur vajzat, të cilat e thërrisnin “mami”, u kthyen te familjet e tyre biologjike, nëna kujdestare ndjeu një humnerë rreth zemrës: “Ishte e tmerrshme. Nga një shtëpi e zhurmshme dhe plot jetë, u gjenda në një shtëpi të heshtur dhe bosh. Nuk e durova dot dhe ndërrova shtëpi”.

Po aq ngurruese ishte të fliste për dashuritë e saj, të dyja të lindura brenda botës radikale (siç ndodhte me ish-neofashistët apo komunistët e vjetër, edhe mes radikalëve dashurohej me njerëz të së njëjtës bindje): në rini, lidhja e parë serioze me Marcello Crivellinin, pastaj marrëdhënia e gjatë dhe e trazuar me një drejtues historik të Partisë Radikale, si Roberto Cicciomessere, të cilit Italia i detyrohet ligjin për kundërshtimin e ndërgjegjes ndaj shërbimit ushtarak. Me Cicciomesseren ajo zbuloi në moshë të madhe pasionin për lundrimin me vela, për hapësirat e pafundme të oqeaneve, për erën që frynte velën gennaker. Siç këndonin të adhuruarit e saj, Simon & Garfunkel: “sail on silver girl”./ La Repubblica