Kur ndodhesh në Granada të Spanjës, siç ndodhesha unë këtë fundjavë, termi "qytetërim evropian" ka një kuptim të ndryshëm nga kur je në Mynih, në Konferencën vjetore të Sigurisë së Mynihut, ku për të dytin vit tani flitet për degradimin qytetërues të Evropës ose të sistemit perëndimor të vlerave. 

Ndërsa shëtisje nëpër Alhambra, kulminacionin e kulturës arabe dhe islame në Evropë (në kontinent pika tjetër e kësaj rëndësie do të jetë tërësisht në Lindje dhe jo-arabe, në Stamboll), në Mynih po bëhej një përpjekje për të akomoduar pak a shumë dy rryma të mendimit bashkëkohor rreth kulminacionit tjetër, atë të skadimit të nocionit të Perëndimit siç e njohim ne. Konferenca shënoi gjithashtu një përpjekje për të vërtetuar se kulminacioni i qytetërimit perëndimor deri më sot, ai i ndërtuar me sukses dhe kryesisht nga SHBA-të pas Luftës së Dytë Botërore, tashmë është kaluar.

Për të mos lënë asnjë dyshim, raporti i Konferencës quhet "Nën shkatërrim", si një lojë fjalësh për të shprehur kontradiktën e tabelës së gjetur në kantierin e ndërtimit "Nën ndërtim". Dhe, për të qenë sa më ilustrues të jetë e mundur, autorët e Raportit për këtë takim elitar global të gjeopolitikës deklaruan se politika e "topit shkatërrues" është vënë në veprim, predha e rëndë që përdoret për të rrëzuar objekte të ndryshme, dhe se administrata Trump po përdoret me këtë instrument shkatërrues.

Ja ku isha, duke dëgjuar për Mynihun në një qytet tjetër evropian, një qytet që shënoi rënien e një qytetërimi të përparuar dhe zëvendësimin e tij nga një rregull që do të ndryshonte historinë e botës; Isabel la Catolica, e cila do ta ripushtonte këtë territor të Spanjës për mbretëritë e krishtera, do t'i jepte para dhe një mandat Kolombit për të "zbuluar" Amerikën dhe kështu për të ndryshuar gjashtëqind vitet e ardhshme të botës.

Nga perspektiva e Granadës, debati i Mynihut nuk ishte aspak afër transformimit qytetërues. Pra, për analogji, nuk është sikur një qytetërim kinez (ose rus) po vjen për të krijuar sistemin e vet, siç bënë monarkët katolikë Isabella dhe Ferdinandi i Aragonës. Ambicia kineze nuk ka qenë kurrë e lidhur me një sistem besimi dhe për shekuj me radhë as nuk është drejtuar përtej kufijve të saj. Sot, ambicia kineze mund të jetë, madje më shumë se për çdo shtet tjetër, ruajtja e status quo-së, një shtet që i ka nxjerrë kinezët nga varfëria duke bërë transformimin më të madh teknologjik dhe industrial në historinë e njerëzimit. Rusët, nga ana tjetër, provuan një kombinim të pan-sllavizmit dhe komunizmit në shekullin e kaluar, të dyja me rezultate të dobëta.

Debati në Mynih nuk kishte të bënte me forcën e sistemeve të tjera (të besimit, të vlerave, etj.), por me perceptimet e dobësisë së qytetërimit evropian. Thënë thjesht, debati luhatej midis Kryeministrit Merz që citonte filozofin bashkëkohor gjerman Peter Sloterdijk se "mungesa e gjatë e Evropës nga historia ka marrë fund". Me fjalë të tjera, një konstatim që tani është bërë një konsensus kolektiv evropian (dhe i përbashkët transatlantik) se shtetet evropiane dhe BE-ja duhet të marrin përgjegjësi për politikën e tyre të përbashkët të jashtme dhe të sigurisë. 

Në anën tjetër të spektrit ishte Sekretari Amerikan Rubio, i cili, ndërsa mbante qëndrimin se Amerika, si një "fëmijë e Evropës" ka nevojë për këtë partner, theksoi disa herë se baza e partneritetit duhet të riimagjinohet, por gjithmonë e bazuar në një qytetërim të përbashkët të krishterë. 

"Elefanti në dhomë", i cili u shfaq edhe në kopertinën e raportit të Mynihut, është shpejtësia me të cilën, brenda një viti, administrata Trump ka krijuar një përshtypje të bazuar se SHBA-të i kanë lënë në sfond institucionet shumëpalëshe që krijuan, siç tha Rubio, besimin e gabuar në "fundin e historisë" dhe fitoren e liberalizmit.

Dhe nga ky "elefant" del dilema themelore, e cila më duket ende pa përgjigje edhe në Mynih: të shembet apo të reformohet sistemi aktual? Ndërkohë, gjatë debatit u shtua edhe një dilemë tjetër: a është e mundur dhe si të reformohet rendi ndërkombëtar ndërsa ai është duke u shembur?

Nga perspektiva e Pallatit të Luanëve në Alhambra, kthimi i Evropës nga mungesa e saj e gjatë në histori, siç do ta interpretonte Sloterdijk, ose riimagjinimi i një partneriteti të ri Evropë-SHBA bazuar në vlera të përbashkëta të krishtera, është një rrëfim i jetuar. Evropa është kthyer në histori (nëse mund të thuhet kështu) në Granada dhe nga Granada në Amerikë dhe në një rend të ri global. Dhe ky kthim thuhet se është bazuar në vlerat e krishtera, megjithëse në fakt ishte produkt i centralizimit të mbretërive të krishtera dhe një zbulimi teknologjik: baruti dhe artileria.

Por kjo rrëfim nuk e përsërit veten. Evropa nuk rikuperohet nga mungesa e saj në histori duke pushtuar territore të reja, as duke imponuar një kod moral apo fetar. Evropa mund të zhvillojë teknologji të reja lufte, por këto nuk do ta rikuperojnë atë nga mungesa e saj historike.

Nga perspektiva e Alhambrës, Evropa do të kthehet nga mungesa e saj në histori duke bërë atë që ka bërë më mirë në traditën e saj të krishterë, duke integruar kultura të ndryshme, duke marrë më të mirën prej tyre dhe duke i transformuar ato. Evropa e krishterë ishte ajo pa të cilën J.S. Bach, Miguel de Cervantes dhe Leonardo da Vinci nuk do të kishin qenë të mundur. Por ishte e njëjta që përthithi në vetvete Al-Andalusin dhe Granadën, qytetërimin që kishte lulëzuar duke integruar burimet e veta të larmishme kulturore. Al-Andalusi trashëgoi dhe sintetizoi filozofinë greke; Platoni dhe Aristoteli, librat e të cilëve ishin djegur dhe zhdukur, u rishfaqën në mendimin evropian përmes lëvizjes së përkthimit arab. Al-Andalusi integroi matematikën persiane, numrat indianë dhe astronominë islame. Pjesa më e madhe e urbanizmit dhe arkitekturës evropiane u zhvillua deri në Kaliforni, së bashku me inxhinierinë e përparuar të ujitjes. 

Të gjitha këto janë pjesë e kulturës evropiane, e ndërtuar mbi boshtin origjinal të krishterë dhe e zhvilluar me një kapacitet integrues dhe transformues të pakrahasueshëm me kulturat e tjera.

Ja forca që e kthen Evropën nga mungesa e saj historike, diçka që Kina e ka kuptuar më mirë në konkurrencën e madhe gjeostrategjike. Ashtu siç Evropa ka integruar brenda vetes njohuritë e kulturave të ndryshme (nga Granada) dhe e ka transformuar atë më tej, në një shkallë shumë më të gjerë, Kina po e bën këtë gjatë gjithë shekullit të 21-të. Sot, Kina ka bërë në një çerek shekulli atë që bëri qytetërimi evropian që nga "zbulimi" i Amerikës: ajo ka përvetësuar dhe transformuar mendimin dhe industrinë teknologjike bashkëkohore.

Kur morën Granadën, Isabella dhe Ferdinandi e përvetësuan shegën nga arabët si simbol të qytetit. Në traditën islame, shega është një nga frutat e parajsës dhe ndër motivet që mund të përdoren në artin islamik. Për mbretërit e krishterë, shega kishte shumë kuptime. Në spanjisht, quhet granada dhe i ngjante emrit arab për qytetin. Në latinisht, quhet "pomum granatum", një frut me fara. Për mbretërit e krishterë që kishin filluar të bashkonin mbretërinë e Spanjës dhe që po ndërmerrnin hapin vendimtar historik përtej Atlantikut, shega ishte një simbol i një tërësie të re, ashtu siç po përpiqeshin ta ndërtonin atë, një tërësi e përbërë nga shumë pjesë që në fund krijuan një kohezion. Ndoshta kjo është një kujtesë për një sfidë të re për Evropën Perëndimore./Koha