“Një mbret i çmendur, thellësisht i sëmurë”: kështu Candace Owens, një nga podcasteret e djathta më të njohura në Amerikë, e përshkruan Donald Trump pas kërcënimeve apokaliptike, të shoqëruara me fyerje, që presidenti i ka drejtuar Iranit ditët e fundit. “Është psikotik, ka nevojë për ndihmë”, bie dakord deputeti demokrat Jim McGovern, dhe edhe mes republikanëve ka shenja shqetësimi për qëndrimin gjithnjë e më irracional të mbajtur nga kreu i Shtëpisë së Bardhë gjatë luftës.

Atij që i bëjnë thirrje përdorimit të Amendamentit të 25-të të Kushtetutës, sipas të cilit presidenti mund të hiqet nga detyra nëse jep shenja paaftësie mendore, mbështetësit e tij u përgjigjen se ajo e Trump është thjesht një taktikë: ai bën sikur është i çmendur, por në fakt nuk është; pra, do të ishte një lojë për të ngatërruar dhe frikësuar kundërshtarët, një qëndrim i shfaqur edhe në raste të tjera, nga konflikti në Ukrainë deri te lufta e tarifave. Megjithatë, mendimi mbizotërues i historianëve është se një lider që bën sikur është i çmendur, ose që është vërtet i tillë, në të dyja rastet dëmton vendin e vet dhe kontribuon vetëm në krijimin e paqëndrueshmërisë në marrëdhëniet ndërkombëtare, duke vënë në rrezik të gjithë botën.

Nga Machiavelli te Nixon

Në Shtetet e Bashkuara, “madman theory” (teoria e të çmendurit) daton që nga presidenca e Richard Nixon, megjithëse një koncept i ngjashëm qarkullonte prej shekujsh. I pari që e formuloi ishte Niccolò Machiavelli, në librin Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio, botuar në vitin 1531, ku autori i Il Principe pohon: “Ndonjëherë është e mençur të simulohet çmenduria”. Por vetëm ndonjëherë, thekson Machiavelli, jo vazhdimisht. Një zgjedhje që Nixon e bëri doktrinë të tij politike, duke i besuar shefit të stafit H. R. Haldeman gjatë luftës në Vietnam: “Unë e quaj teoria e të çmendurit. Dua që vietnamezët e veriut të besojnë se kam arritur në një pikë ku do të bëj gjithçka për t’i dhënë fund luftës…”.

Nuk funksionoi: në Paris u firmos një paqe që në fakt u lejoi vietnamezëve të veriut të vazhdonin luftën dhe ta fitonin, duke pushtuar Vietnamin e Jugut dhe duke i shkaktuar Amerikës një humbje të rëndë ushtarake, që ndikoi gjatë në identitetin e saj, duke kontribuar, së bashku me skandalin Watergate scandal, në fitoren e demokratit Jimmy Carter në zgjedhjet e vitit 1976.

Ekuilibri i MAD

Ideja e “madman theory” ishte të bindeshin liderët e vendeve komuniste, ose në përgjithësi armiqtë, se presidenti është irracional dhe i paqëndrueshëm, në mënyrë që ata të shmangnin provokimin e SHBA-ve nga frika e një reagimi të paparashikueshëm. Logjika është se pamja e irracionalitetit i bën të besueshme edhe kërcënimet që normalisht nuk do të besoheshin. Jo rastësisht, në epokën e Luftës së Ftohtë, ekuilibri midis dy superfuqive, SHBA dhe BRSS, mbështetej mbi konceptin e Mutually Assured Destruction (MAD): kërcënimi i përshkallëzimit deri në përdorimin e armëve bërthamore nga një lider racional mund të dukej jo i besueshëm, sepse do të sillte shkatërrim të ndërsjellë, por një kërcënim i tillë nga një lider i çmendur mund të besohej.

Përmendet në këtë kontekst urdhri i Nixon për të dërguar bombardues bërthamorë përgjatë kufijve të BRSS-së, por edhe kjo lëvizje nuk pati efekt konkret dhe mbetet shumë e diskutueshme. Sukseset më të mëdha të presidencës Nixon ishin negociatat me liderin sovjetik Leonid Brezhnev për kufizimin e armëve bërthamore dhe hapja ndaj Kinës me udhëtimin në Pekin për të takuar Mao Zedong, të realizuara falë aftësisë diplomatike të Henry Kissinger, jo përmes kërcënimeve irracionale.

Saddam, Gheddafi dhe Putin

Mendimi dominues është se të gjithë liderët që kanë përdorur “teorinë e të çmendurit”, nga Nikita Khrushchev te Saddam Hussein dhe Muammar Gaddafi, nuk kanë arritur rezultatet e dëshiruara. Khrushchev humbi pushtetin, ndërsa Saddam dhe Gheddafi përfunduan të vrarë.

Edhe Vladimir Putin, me kërcënimet për përdorimin e armëve bërthamore në Ukrainë, ndonjëherë jep përshtypjen e një lideri të paparashikueshëm, por shpesh shihet si një strateg që vepron sipas situatës.

Të çmendurit e vërtetë

Ndryshe është rasti i liderëve që në histori janë konsideruar realisht të çmendur ose me çrregullime të rënda mendore. Përmenden Caligula dhe Nero; mbreti francez Charles VI of France; sulltani osman Ibrahim I; mbreti britanik George III; dhe figura si Hong Xiuquan.

Në kohë më moderne përmenden Idi Amin, Ivan the Terrible, Adolf Hitler, Joseph Stalin dhe Pol Pot, si dhe Saparmurat Niyazov, i njohur për kultin ekstrem të personalitetit.

Problemi i “madman theory”

Sipas studiuesit Stephen Walt, rastet kur kjo teori ka funksionuar janë shumë të rralla dhe afatshkurtra. “Çfarëdo avantazhi i përkohshëm në politikën e jashtme, perceptimi se një lider është i çmendur ka kosto të mëdha të brendshme që e zbehin efektin e tij”, thekson ai.

Të njëjtin mendim ndajnë edhe studiuesit Samuel Seitz dhe Caitlin Talmadge: kjo taktikë nuk rrit frenimin dhe nuk sjell avantazhe në negociata, por krijon pasiguri te aleatët, konfuzion te popullsia dhe mosbesim te kundërshtarët.

Pala tjetër mund të mendojë se një lider i tillë nuk do t’i respektojë marrëveshjet. Nëse jep një ultimatum dhe nuk e mban, humbet besueshmërinë — dhe për një lider, besueshmëria është gjithçka. Të bësh sikur je i çmendur është po aq e dëmshme sa të jesh vërtet i tillë, si për liderin, ashtu edhe për vendin e tij./ La Repubblica