Evropa dhe transformimi i rendit ndërkombëtar bashkëkohor përfaqësojnë një proces kompleks historik, politik dhe normativ, i cili nuk mund të kuptohet përmes kategorive tradicionale të fuqisë, por kërkon një analizë të ndërthurur të identitetit, strukturës dhe dinamikave të ndryshimit global. Bashkimi Evropian nuk është thjesht një aktor ndërkombëtar mes të tjerëve, por një projekt historik unik, i lindur nga përvoja traumatike e vetëshkatërrimit evropian në gjysmën e parë të shekullit XX. Dy luftërat botërore jo vetëm që shkatërruan rendin tradicional evropian të bazuar në konkurrencën midis fuqive të mëdha, por delegjitimuan në mënyrë të pakthyeshme politikën e fuqisë si parim organizues të kontinentit. Integrimi evropian u ndërtua pikërisht si një përgjigje normative ndaj kësaj katastrofe historike, me synimin për të zëvendësuar logjikën zero-sum të rivalitetit me institucionalizimin e bashkëpunimit, ndërvarësisë dhe sundimit të rregullave.

Ky dimension historik është thelbësor për të kuptuar marrëdhënien ambivalente të Evropës me konceptin e fuqisë. Ndryshe nga shtetet tradicionale, të cilat e shohin fuqinë ushtarake dhe sovranitetin absolut si garanci të mbijetesës, Bashkimi Evropian e ka konceptuar fuqinë kryesisht si burim rreziku dhe regresi historik. Si pasojë, është zhvilluar një kulturë strategjike e veçantë, ku përdorimi i forcës shihet si mjeti i fundit dhe legjitimiteti ndërkombëtar përbën kushtin parësor të veprimit politik. Ky orientim normativ i ka dhënë Evropës një rol të veçantë në rendin pas vitit 1945, duke e shndërruar atë në një “fuqi normative” që ushtron ndikim përmes rregullave, standardeve dhe institucioneve.

Megjithatë, ky model ishte i mundur vetëm brenda një konteksti specifik strukturor. Rendi liberal ndërkombëtar i pasluftës, i garantuar në mënyrë hegjemonike nga Shtetet e Bashkuara, krijoi kushtet që Evropa të zhvillonte një projekt post-sovran pa u përballur drejtpërdrejt me dilemat klasike të sigurisë. Autonomia evropiane nuk ishte produkt i kapaciteteve të saj ushtarake, por i një mjedisi strategjik relativisht të qëndrueshëm, ku rregullat dhe institucionet ishin të mbështetura nga një balancë e favorshme e fuqisë. Dobësimi gradual i këtij konteksti hegjemonik ka ekspozuar kufizimet strukturore të Bashkimit Evropian dhe ka rikthyer në skenë logjikat që projekti evropian kishte synuar t’i neutralizonte.

Rikthimi i konkurrencës midis fuqive të mëdha, fragmentimi i rendit liberal dhe intensifikimi i rivaliteteve sistemike e kanë vendosur Evropën përballë një krize ekzistenciale. Krizat e fundit, nga agresioni rus në Ukrainë te tensionet në Indo-Paqësor, nuk përjetohen më thjesht si sfida të jashtme, por si kërcënime ndaj vetë modelit evropian të rendit politik. Në plan teorik, kjo situatë ka rihapur debatin midis liberalizmit institucional dhe realizmit strukturor. Ndërsa liberalët argumentojnë se rendi ndërkombëtar mund të stabilizohet përmes rregullave dhe institucioneve, realistët theksojnë se këto mekanizma janë gjithmonë të varur nga shpërndarja e fuqisë materiale. Kriza aktuale e rendit liberal duket se i jep peshë këtij argumenti realist, duke treguar se normat humbasin fuqinë detyruese kur ndryshon balanca e fuqisë.

Në këtë kontekst, Bashkimi Evropian ndodhet në një pozitë paradoksale: ai është aktori që ka investuar më shumë në ndërtimin e një rendi normativ, por që varet më shumë se kushdo tjetër nga mbijetesa e këtij rendi. Kjo varësi shndërrohet në vulnerabilitet strategjik në një sistem gjithnjë e më multipolar dhe konkurrues. Marrëdhënia me Rusinë e ilustron qartë këtë problematikë. Për Moskën, fundi i Luftës së Ftohtë nuk u perceptua si triumf i një rendi universal, por si humbje e statusit të saj si pol i barabartë i sistemit ndërkombëtar. Zgjerimi i Bashkimit Evropian, i bazuar në logjikën e transformimit normativ, u interpretua nga elitat ruse si instrument i një rendi asimetrik që konsolidonte dominimin perëndimor. Keqleximi evropian i këtij perceptimi çoi në politika që nënvlerësuan dimensionin identitar dhe strategjik të Rusisë, duke e shndërruar ndërvarësinë energjetike nga mjet stabilizimi në burim presioni gjeopolitik.

Lufta në Ukrainë nuk përbën një devijim anomal, por manifestimin ekstrem të një konflikti latent midis dy koncepteve të rendit evropian: nga njëra anë, një rend i bazuar në integrim, sovranitet të kufizuar dhe norma; nga ana tjetër, një rend i bazuar në sovranitet absolut, hierarki dhe sfera influence. Ky konflikt shënon fundin e iluzionit se modeli evropian mund të eksportohet pa rezistencë strukturore. Në të njëjtën kohë, sfida kineze paraqet një karakter të ndryshëm, por potencialisht më transformues. Kina nuk e sfidon rendin liberal përmes konfrontimit të drejtpërdrejtë ushtarak, por përmes ndërtimit paralel të institucioneve, standardeve dhe rrjeteve ekonomike alternative, duke promovuar një model të ndryshëm të modernitetit dhe qeverisjes.

Për Bashkimin Evropian, Kina përfaqëson një sfidë të dyfishtë: ekonomikisht partner i domosdoshëm, politikisht dhe normativisht rival sistemik. Kjo ambiguitet reflektohet në konceptin e “rivalitetit sistemik”, i cili pasqyron faktin se konkurrenca zhvillohet brenda një rrjeti të dendur ndërvarësish, ku ndarja e plotë është e pamundur. Ndërvarësia ekonomike dhe teknologjike është shndërruar në instrument gjeopolitik, duke rritur rëndësinë e kontrollit mbi nyjet kritike të ekonomisë globale, nga teknologjitë digjitale te zinxhirët e furnizimit dhe mineralet strategjike.

Në këtë kuadër, debati mbi autonominë strategjike evropiane merr një dimension më të gjerë, që shkon përtej kapaciteteve ushtarake. Ai përfshin sovranitetin teknologjik, reziliencën ekonomike, sigurinë energjetike dhe aftësinë për të mbrojtur hapësirën normative evropiane. Megjithatë, fragmentimi politik i brendshëm dhe kultura strategjike e pabarabartë vazhdojnë të kufizojnë ambiciet evropiane. Këtu ndërhyn edhe dimensioni i populizmit dhe sovranizmit, i cili përbën një sfidë të brendshme me pasoja të drejtpërdrejta për rolin global të Bashkimit Evropian. Rritja e forcave populiste minon kohezionin e brendshëm, dobëson parimin e ndarjes së sovranitetit dhe e bën veprimin e jashtëm evropian më të paparashikueshëm dhe më pak koherent.

Populizmi vepron si multiplikator i vulnerabiliteteve strategjike, duke u shfrytëzuar shpesh edhe nga aktorë të jashtëm revisionistë për të thelluar ndarjet brenda shoqërive evropiane. Për më tepër, prania e prirjeve illiberale brenda vetë Unionit dëmton kredibilitetin e tij si promotor i demokracisë, shtetit të së drejtës dhe të drejtave të njeriut në arenën ndërkombëtare. Kjo krijon një hendek midis ambicieve normative dhe praktikave reale, duke dobësuar fuqinë tërheqëse të modelit evropian.

Duke parë drejt së ardhmes, sistemi ndërkombëtar ka gjasa të evoluojë drejt një multipolarizmi të çrregullt, të karakterizuar nga mungesa e rregullave të përbashkëta dhe konkurrencë e vazhdueshme midis modeleve të ndryshme të rendit. Në këtë kontekst, roli i ardhshëm i Bashkimit Evropian nuk është i paracaktuar, por varet nga zgjedhjet politike dhe strategjike që do të bëhen. Mund të imagjinohen disa skenarë: një skenar adaptimi strategjik, ku BE-ja konsolidohet si aktor autonom dhe ndërmjetësues; një skenar marginalizimi të kontrolluar, ku ajo mbetet fuqi normative por me ndikim të kufizuar strategjik; një skenar fragmentimi dhe rënieje, ku mungesa e kohezionit e shndërron Unionin në objekt të konkurrencës së jashtme; dhe një skenar transformimi sistemik, ku Evropa kontribuon në ndërtimin e një rendi post-liberal të bazuar në pluralizëm të rregulluar.

Në përfundim, analiza tregon se sfida kryesore për Bashkimin Evropian nuk është zgjedhja midis normave dhe fuqisë, por aftësia për t’i integruar ato në një strategji të qëndrueshme. Evropa mund të vazhdojë të luajë një rol të rëndësishëm në rendin ndërkombëtar vetëm nëse arrin të transformohet nga një projekt post-gjeopolitik në një aktor strategjikisht të vetëdijshëm, i aftë të mbrojë interesat dhe vlerat e veta pa braktisur misionin historik të tejkalimit të politikës së fuqisë. Në një botë të fragmentuar dhe konkurruese, ky ekuilibër delikat përbën si sfidën ashtu edhe mundësinë më të madhe për të ardhmen e Evropës.