​Sistemi i drejtësisë në pellgun e Mesdheut po kalon një nga fazat më transformuese, por edhe më të dhimbshme të historisë moderne. Ndërsa Italia përpëlitet mes ngadalësisë kronike dhe nevojës për të riekuilibruar pushtetet përmes referendumeve, Shqipëria po kalon përmes një "revolucioni institucional" që po ndryshon rrënjësisht indin e shtetit. Në të dyja anët e Adriatikut, pyetja mbetet e njëjtë: A mund të prodhojë ligji drejtësi, apo është kthyer në një pengesë për të?

​Paradoksi Italian: Mes garancisë dhe paralizës

​Në Itali, drejtësia shpesh perceptohet si një "makineri e bllokuar". Referendumi nuk ishte thjesht një votim teknik mbi ndarjen e karrierave apo kufizimin e arrestit me burg; ishte një klithmë politike kundër asaj që shumë e quajnë "gjithëpushtetshmëria e togave". Siç shprehej dikur juristi i madh italian Piero Calamandrei:

​"Nëse drejtësia nuk arrin të jetë e shpejtë, ajo pushon së qeni drejtësi dhe kthehet në një formë tjetër të padrejtësisë, më të rafinuar dhe më të pashpirt."

​Kjo thënie rezonon fuqishëm në një vend ku proceset zgjasin mesatarisht mbi një dekadë, duke i mbajtur qytetarët në një gjendje "limbo" juridike. Synimi i referendumeve për të ndarë rolin e prokurorit nga ai i gjyqtarit kërkon të shmangë atë që kritikët e quajnë "promisuitet institucional", ku akuza dhe gjykimi shpesh ndajnë të njëjtat korridore dhe interesa korporative.

​Rasti i Shqipërisë: Operacioni pa anestezi

​Nëse Italia po përpiqet të riparojë motorin e një makine që ecën ngadalë, Shqipëria ka vendosur ta ndërrojë motorin tërësisht. Reforma në Drejtësi e vitit 2016 dhe procesi i Vetingut përfaqësojnë një rast unik në Evropë. Këtu nuk bëhej fjalë vetëm për procedura, por për integritetin bazë të njeriut që mban çekiçin e gjyqtarit.

​Lidhur me këtë transformim, ish-ambasadori i BE-së në Shqipëri, Luigi Soreca, ka deklaruar:

​"Reforma në drejtësi në Shqipëri nuk është vetëm një kërkesë për anëtarësim në BE; është një kërkesë për t'u kthyer shtetin qytetarëve, duke shkulur rrënjët e korrupsionit që kishin mbytur sistemin."

​Përballja shqiptare me korrupsionin sistematik solli një spastrim masiv, ku rreth gjysma e magjistratëve dështuan të justifikonin pasurinë ose pastërtinë e figurës. Megjithatë, kjo "prerje radikale" pati një kosto: krijimin e një vakumi që e la vendin për vite me radhë pa Gjykatë Kushtetuese dhe pa Gjykatë të Lartë funksionale.

​Pika e takimit: Efikasiteti kundër pavarësisë

​Të dyja vendet gjenden sot përpara një paradoksi të përbashkët. Italia rrezikon që përmes reformave të skajshme të cenojë pavarësinë e gjyqtarëve, duke i lënë ata nën presionin e politikës. Shqipëria, nga ana tjetër, pas "pastrimit", po përballet me sfidën e efikasitetit: mbingarkesa e dosjeve nëpër gjykata kërcënon të zhvlerësojë suksesin etik të Vetingut.

​Mund të kujtojmë këtu fjalët e Martin Luther King Jr.:

​"Padrejtësia kudo është një kërcënim për drejtësinë kudo."

​Nëse sistemi italian nuk fiton shpejtësi dhe ai shqiptar nuk garanton që strukturat e reja (si SPAK) të mbeten imun ndaj ndikimeve të reja politike, atëherë besimi i publikut do të mbetet i lëkundur.

​Përfundim: Drejtësia si kulturë, jo vetëm si ligj

​Në fund të fundit, asnjë referendum dhe asnjë komision vetingu nuk mund të funksionojë nëse nuk shoqërohet me një ndryshim të kulturës juridike. Drejtësia nuk është vetëm një godinë apo një kod penal; është besimi se ligji është i barabartë për të gjithë, nga qytetari më i thjeshtë te politikani më i fuqishëm.

​Italia dhe Shqipëria, ndonëse me rrugë të ndryshme, po kërkojnë të njëjtin destinacion: një shtet ku "Toga" nuk është simbol i pushtetit arbitrar, por i shërbimit ndaj të vërtetës. Beteja vazhdon, dhe rezultati i saj do të përcaktojë fatin demokratik të të dyja vendeve për dekadat e ardhshme.