Trump u bën thirrje qytetarëve iranianë të bëjnë revolucion, të sulmojnë pallatet e pushtetit, por kur ajatollahët pezullojnë varje­jet, ai ndalon aty dhe kalon te tema të tjera, sipas stilit të tij: Kuba, Groenlanda, tarifat doganore. Historia, megjithatë, ecën shumë më ngadalë se një postim.

Revolucioni i imagjinuar dhe i inkurajuar nga Trump në ditët më të nxehta të protestave është një revolucion i tipit francez: përmbysja e tiranit dhe shkatërrimi i regjimit të vjetër. Për iranianët kjo nuk është asgjë e re. Ata e kanë përjetuar tashmë në vitin 1979. Atëherë, e gjithë klasa drejtuese pro-monar­kike u arratis pak pasi u largua shahu (pilotët e avionëve luftarakë ikën me avionët në Irak, miliarderët e oborrit mbretëror transferuan kapitalet, borgjezia dërgoi të rinjtë në një mërgim vullnetar). Kush mbeti, humbi pothuajse gjithçka ose u vra. Rendi u rindërtua vetëm pas vitesh, pas luftërave të brendshme dhe të jashtme, ashtu si në Francën e Iluminizmit. Iranit kjo i kushtoi të paktën një milion të vdekur.

Trump u ka kërkuar gjithashtu protestuesve të mbajnë mend emrat e përgjegjësve të represionit. Pra, ai parashikonte edhe një periudhë “pastrimi revolucionar”. Dhe kishte të drejtë ta mendonte. Zakonisht ngrihen gjykata revolucionare (Franca 1789, Rusia 1917 dhe Irani 1979 janë shembujt më të strukturuar, por ka shumë të tjerë nga Kina në Vietnam, nga Kamboxhia në Kubë) që spastrojnë klasën e vjetër drejtuese për t’i hapur rrugë atyre që përqafojnë pushtetin e ri. Kjo është faza e terrorit. Në vitin 1789 në Paris, jakobinët e Robespierres dërguan në gijotinë Dantonin me shokë, për t’u “spastruar” më pas vetë nga ata që konsideroheshin më të pastër se ata, gjashtë vjet më vonë. Në vitin 1979 në Iran, pas rrëzimit të shahut, fitimtarët nisën të luftonin mes tyre: komunistë, liberalë dhe islamistë. “Zjarri revolucionar” ka vazhduar të digjet deri sot, me dhjetëra mijëra ekzekutime të kundërshtarëve politikë. Në një vend që sot ka 90 milionë banorë, me 50% të ekonomisë në duart e ajatollahëve ose të Pasdaranëve, një fazë “terrori” do të hapte dyert e një gjakderdhjeje të paprecedentë.

Modeli i Revolucionit Francez është forma më e keqe e ndryshimit të regjimit. Në paketë përfshihet kjo fazë e tretë e përplasjes mes revolucionarëve. Zakonisht është edhe më e përgjakshme se beteja për rrëzimin e rendit të vjetër dhe eliminimin e bashkëpunëtorëve të tij. Kjo është arsyeja pse vendet fqinje, nga Arabia Saudite te Katari e Turqia, kundërshtojnë bombardimet amerikane dhe mbyllin hapësirën ajrore. Ata kanë frikë nga ethet revolucionare, një orgji shkatërrimi që mund të infektojë vendet e tyre. Katërmbëdhjetë vitet e luftës civile në Siri, me 600 mijë të vdekur dhe 12 milionë refugjatë (nga 30 milionë banorë), janë një paralajmërim shumë i fortë.

Pasi merret Bastilja, njerëzit e zakonshëm shkojnë në shtëpi për të fjetur. Presin që dikush tjetër të drejtojë shtetin, në rastin iranian të garantojë eksportin e naftës dhe pagesën e pagave. Ata që kanë një projekt politik, përkundrazi, pushtojnë komisariatet, Bankën Qendrore, mediat. Pra, marrin pushtetin real. Këtë e bëri në vitin 2024 Ahmed al-Sharaa, pasi përzuri diktatorin al-Assad nga Siria. Duke përdorur gjuhën e Leninit: a ekziston në Iran një avangardë revolucionare që mund ta bëjë këtë?

Në dekadat e fundit të kryengritjeve popullore, pikërisht kjo ka munguar. Protestat kanë shpërthyer pothuajse çdo dy vjet, me shumë spontanitet, por pa asnjë lidership. Nuk ekziston një opozitë e rritur brenda sistemit të ajatollahëve. Kush është përpjekur, është arrestuar. Republika Islamike nuk ka bërë gabimin e Italisë dhe Gjermanisë, që lejuan afirmimin e ideologjive kundërshtare si fashizmi dhe nazizmi. Në këtë vit 2026, është djali i shahut të fundit që propozohet për këtë rol. “Do ta udhëheq fazën e tranzicionit”, siguron ai. Me çfarë armësh? Me cilët ndjekës? A ekziston një “tren i mbyllur” për ta sjellë nga Los Anxhelosi në Teheran, si ai me të cilin gjermanët dërguan Leninin në Petrograd? Ajatollahu Khomeini erdhi me një avion të Air France dhe njerëzit, që prej vitesh kishin dëgjuar predikimet e tij në kaseta muzikore klandestine dhe shkonin çdo të premte në xhami, e konsideronin tashmë si udhëheqësin ideal, pothuajse një i dërguar nga qielli. Entuziazmi ishte aq i madh, saqë e shihnin fytyrën e tij në re.

Djali i shahut është një figurë e re në thirrjet e protestave. Në mbështetje të Reza Ciro Pahlavit qëndron precedenti se edhe Lenini u akuzua se ishte në shërbim të armikut. Gjashtë muaj më vonë, ai udhëhiqte Revolucionin e Tetorit.

Duket paradoksale, por revolucionet janë ngjarje graduale, të shtrira në vite. Pas rënies së majave, figura të rangut të dytë marrin kontrollin e makinerisë shtetërore (në shërbim të popullit, sigurisht). Është një kalim i kryer në emergjencë, me planifikim minimal. Dhe për këtë arsye, udhëheqësit e tranzicionit zakonisht zhduken në harresë. Për të qëndruar në rajon, kjo ndodhi në Egjipt në vitin 2011, me dorëzimin e pushtetit nga presidenti Mubarak pas 18 ditësh protestash (më pak të përgjakshme se ato aktuale në Teheran). Filloi “tranzicioni demokratik”, i cili përfundoi me një tjetër grusht shteti ushtarak. Statistikat historike dhe kompleksiteti i pushtetit iranian sugjerojnë se edhe në këtë rast, nëse bien liderët, dikush tjetër mund të marrë stafetën. Për shaminë po ose jo do të flitet më vonë, zgjedhjet mund të caktohen pas një viti; ndërkohë mbrohen kufijtë, vitrinat e dyqaneve dhe pagat fillojnë të qarkullojnë sërish. Njerëzit janë të lumtur që nuk vdesin më në rrugë, krijohet një klimë optimizmi dhe besimi.

Ka qindra figura më pak të komprometuara, madje edhe armiqësore ndaj regjimit aktual, të gatshme të heqin dorë nga programi bërthamor, siç kërkon Trump, që nuk janë në mërgim dhe që mund ta marrin këtë rol. Njëri prej tyre, fituesi i zgjedhjeve të vitit 2009, Mousavi, është ende në arrest shtëpie.

Zgjidhja më e mirë për t’u çliruar nga ajatollahët pa shkatërruar infrastrukturën civile do të ishte, megjithatë, një grusht shteti ushtarak. Ana negative është se zakonisht nuk ndryshon vlerat shoqërore, por i ngurtëson ato. Ushtarakët anulojnë arritjet demokratike të shesheve, por në këmbim e vënë vendin në shina. Grushtet e shtetit në Amerikën Latine, Francisco Franco në Spanjë, kolonelët në Greqi, e shisnin diktaturën si stabilitet. Prototipi mbetet francez: pas revolucionit, Napoleoni rikthen qetësinë dhe çliron forcat prodhuese të vendit. Në atë rast, ai arriti madje të ndërtonte një perandori. Idealët e orëve të para u shkëmbyen me pushtetin kombëtar.

Sipas WikiLeaks, SHBA-të kishin qenë prej vitesh në kontakt me opozitarë egjiptianë dhe i ndihmuan përmes rrjeteve sociale, duke bindur edhe ushtrinë të ndalonte së qëlluari mbi turmën. Është i fortë edhe dyshimi se në Venezuelë zëvendëspresidentja ishte në dijeni të rrëmbimit të Madurës. A ka gjetur CIA opozitarë edhe në Teheran? Shpresohet që po. Në çdo rast, kjo do të ishte vetëm faza e parë. Historia nuk ndalet kur një president shpall “mision i përmbushur” (Bush i ri, Irak 2003); ajo ka prirjen të ngatërrohet për vite me radhë, me spastrime, dhunë dhe larje hesapesh, përpara se të gjejë një ekuilibër të ri.