Për herë të parë që nga Brexit-i, BE-ja ka një mundësi reale për të rikthyer zgjerimin në qendër të projektit evropian. Por, ndërsa vende si Mali i Zi i afrohen me shpejtësi vijës së finishit dhe të tjera e shohin Evropën si një spirancë politike, ekonomike dhe të sigurisë, ambiciet e zgjerimit të Brukselit po përballen me një provë vendimtare.

Zgjerimi i BE-së po përjeton një hov që ndodh rrallë: disa prej vendeve kandidate më të avancuara po i afrohen fazës përfundimtare të negociatave; Ukraina dhe Moldavia po ndërmarrin hapa të rëndësishëm drejt shkëputjes nga orbita e Moskës; ndërsa Islanda po shqyrton mundësinë e rifillimit të negociatave të anëtarësimit.

Situata nuk ka qenë kaq premtuese prej vitesh. Zyrtarët evropianë argumentojnë se gjatë gjashtë muajve të fundit janë mbyllur më shumë kapituj negociues sesa në dekadën e kaluar.

Brukseli po e përdor gjithnjë e më shumë perspektivën e anëtarësimit në BE si instrument të politikës së jashtme: për të konsoliduar ndikimin në fqinjësinë e tij të afërt, për të zgjeruar garancitë e sigurisë, për të kufizuar ndikimin e fuqive rivale dhe për të ankoruar stabilitetin në një mjedis gjithnjë e më të paqëndrueshëm gjeopolitik.

Megjithatë, ndërsa perspektiva e një Bashkimi të zgjeruar bëhet gjithnjë e më konkrete, institucionet evropiane dhe shtetet anëtare po përballen me një sërë pyetjesh politike dhe strategjike që mund të bëhen shpërthyese nëse Evropa hyn në një valë të re zgjerimi.

Ekuilibri gjeografik

Një nga çështjet kryesore që BE-ja duhet të marrë në konsideratë është ekuilibri gjeografik, veçanërisht në dritën e zgjerimit të madh të vitit 2004. Në atë kohë, dhjetë shtete të reja nga Evropa Qendrore dhe Lindore iu bashkuan Unionit, duke krijuar në disa kryeqytete të Evropës Perëndimore ndjesinë se qendra e gravitetit të BE-së ishte zhvendosur ndjeshëm drejt lindjes.

Kandidatët më të avancuar sot, Mali i Zi dhe Shqipëria, nuk do ta ndryshonin në mënyrë të ndjeshme këtë ekuilibër, duke pasur parasysh madhësinë dhe peshën e tyre relative. Por afrimi i tyre me anëtarësimin ngre një çështje më delikate: si do të menaxhohet Serbia, vendi më i madh dhe një nga aktorët më të rëndësishëm të Ballkanit Perëndimor, pranimi i të cilit mbetet burim përçarjeje mes shteteve anëtare.

Të ashtuquajturit “Miqtë e Ballkanit Perëndimor” po vënë gjithnjë e më shumë në pikëpyetje peshën që konsideratat gjeopolitike kanë në procesin e pranimit të Beogradit. Sipas tyre, parimi i një procesi të bazuar në meritë nuk po zbatohet në mënyrë të njëtrajtshme ndaj të gjitha vendeve kandidate.

Ndërsa shtohet presioni për të hapur kapituj të rinj negociues me Ukrainën dhe Moldavinë deri në fund të vitit, thirrjet për ruajtjen e një ekuilibri gjeografik brenda procesit të zgjerimit pritet të intensifikohen. Në skenarin më të ndërlikuar, kjo mund të bëjë që përparimi i Ukrainës të lidhet, drejtpërdrejt ose tërthorazi, me ritmin e përparimit të Serbisë.

Islanda mund të shfaqet si një faktor i papritur, por i dobishëm në ribalancimin e përbërjes së Unionit. Vendi i pasur nordik po zhvillon një referendum, të hapur deri më 29 gusht, për të përcaktuar nëse do të rifillojë negociatat e anëtarësimit me BE-në.

Ndërkohë, Ukraina mbetet elefanti në dhomë. Kryeqytetet evropiane janë të vetëdijshme se një formë e perspektivës së anëtarësimit në BE ose e garancive të sigurisë do të duhet të jetë pjesë e çdo marrëveshjeje të ardhshme të paqes me Moskën.

Pavarësisht madhësisë së ekonomisë së saj, territori, popullsia dhe kapacitetet ushtarake të Ukrainës do ta shndërronin atë në një shtet anëtar me peshë të konsiderueshme, veçanërisht në fushën e mbrojtjes dhe politikës së jashtme. Kjo do ta detyronte Brukselin të rishqyrtonte në mënyrë më të thellë mënyrën se si do të funksiononte një Bashkim Evropian dukshëm më i madh.

Nevoja për reforma

Në fjalimin e saj për Gjendjen e Unionit në vitin 2023, presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, njoftoi një rishikim të politikës së zgjerimit: një plan për mënyrën se si duhet të funksionojë një BE me 30 ose më shumë shtete anëtare.

Ky plan mbeti për një kohë në prapavijë, ndërsa kandidatura e Ukrainës e bëri çështjen shumë më komplekse, si në aspektin praktik, ashtu edhe në atë politik. Komisioni pritet ta publikojë rishikimin më 30 shtator, në një përpjekje për të rimarrë iniciativën mbi një prej dosjeve më strategjike të mandatit të tij.

Që kur zgjerimi u rikthye në krye të agjendës së Brukselit, qeveritë evropiane kanë diskutuar mënyrat për të menaxhuar valën e ardhshme të vendeve kandidate. Propozimet variojnë nga garanci më të forta demokratike për anëtarët e rinj, të nxjerra edhe nga përvoja e Hungarisë nën Viktor Orbánin, deri te format e integrimit gradual, të hartuara për t’u ofruar vendeve kandidate përfitime konkrete të anëtarësimit që në fazat e hershme të procesit.

Më thelbësisht, Komisioni duhet të propozojë reforma në mënyrën se si funksionon vetë BE-ja, në mënyrë që institucionet e saj të mbeten efikase edhe pas zgjerimit.

Thirrjet për heqjen e kërkesës së unanimitetit në fusha të tilla si politika e jashtme po bëhen gjithnjë e më të forta. Këto kërkesa janë pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për ta bërë veprimin e jashtëm të Unionit më efektiv në një klimë të tensionuar gjeopolitike, veçanërisht pas vetove të përsëritura të Orbánit, të cilat kanë penguar disa vendimmarrje evropiane.

Mund të rikthehet gjithashtu ideja për ta bërë Komisionin Evropian më të vogël dhe më fleksibël, duke e përqendruar në një numër më të kufizuar prioritetesh. Një ndryshim i tillë do të nënkuptonte braktisjen e parimit sipas të cilit çdo shtet anëtar ka të drejtën të ketë një komisioner — një parim që mbështetet veçanërisht nga vendet më të vogla.

Skeptikët argumentojnë se momenti nuk është i përshtatshëm për reforma kaq të gjera, duke pasur parasysh se vitin e ardhshëm disa prej vendeve kyçe të BE-së do të zhvillojnë zgjedhje. Midis tyre është Franca, ku mundësia që një kandidat nga e djathta ekstreme dhe euroskeptike, Rassemblement National (Bashkimi Kombëtar), të fitojë Pallatin Élysée nuk është dukur kurrë kaq reale.

Të tjerë kundërshtojnë këtë argument, duke theksuar se në Evropë pothuajse gjithmonë ka zgjedhje të rëndësishme në horizont dhe se reformat që janë shtyrë prej vitesh nuk mund të vonohen pafundësisht.

Pasiguria rreth ratifikimit

Procesi i zgjerimit të BE-së ka supozuar gjithmonë se shtetet anëtare janë të gatshme të mirëpresin vende të reja në Union.

Zakonisht, shtetet anëtare i ngrenë kundërshtimet e tyre përpara përfundimit të negociatave të anëtarësimit. Mosmarrëveshjet e zgjatura të Maqedonisë së Veriut — fillimisht me Greqinë për çështjen e emrit dhe më pas me Bullgarinë për çështjet e identitetit dhe të drejtave të pakicave — janë ndër shembujt më të njohur.

Një bllokim i pranimit gjatë fazës së ratifikimit do të ishte i paprecedentë, por mbetet një rrezik real. Zhvendosja e spektrit politik drejt së djathtës në vende themeluese si Holanda dhe Franca po i bën votuesit gjithnjë e më të rezervuar ndaj zgjerimit të mëtejshëm të Unionit.

Siç shpjegoi për Euronews Petar Marković, kreu i misionit të Malit të Zi në BE, një nga arsyet kryesore pse Podgorica është e gatshme të pranojë garanci të mëtejshme për sundimin e ligjit dhe luftën kundër prirjeve autoritare është pikërisht dëshira për ta lehtësuar procesin e ardhshëm të ratifikimit.

Franca mbetet e panjohura më e madhe. Në vitin 2005, Parisi miratoi një amendament kushtetues që parashikonte që çdo traktat i ri anëtarësimi t’i nënshtrohej një referendumi kombëtar ose të miratohej me një shumicë prej tre të pestash në një seancë të përbashkët të Parlamentit.

Edhe një herë, Mali i Zi mund të shërbejë si rast prove. Ratifikimi i anëtarësimit të tij mund të kombinohet me atë të Shqipërisë, në varësi të ritmit të progresit të Tiranës, ose me atë të Islandës, në varësi të rezultatit të referendumit.

“Nëse Mali i Zi nuk ia del, kjo padyshim do ta dëmtonte seriozisht të gjithë procesin”, tha për Euronews Florian Bieber, koordinator i Grupit Këshillimor të Politikave për Ballkanin në Evropë. “Ne kemi nevojë për një plan shumë të qartë emergjence për t’iu përgjigjur këtij skenari.”

Në këtë kuptim, zgjerimi i ardhshëm i BE-së nuk do të jetë thjesht një test për vendet kandidate. Ai do të jetë një test po aq i rëndësishëm për vetë Bashkimin Evropian: nëse do të jetë në gjendje të zgjerohet pa humbur kohezionin, të reformohet pa u paralizuar nga interesat kombëtare dhe të shndërrojë zgjerimin në një instrument të fuqisë së tij gjeopolitike./Euronews Italia