TIRANE- Fatos Dervishi, ish-zv.Prokuror i Pergjithshëm në periudhën 1992-1997, në një intervistë për gazetën “Shqiptarja.com”, e para kjo në gazetat shqiptare komenton gjendjen ku gjendet drejtësia dhe bën krahasimet me kohën kur ishte numri dy i Prokurorisë, kur president ishte Sali Berisha. Ai flet për dënimin asokohe të ish-kryeministrit Fatos Nano duke thënë se dosja e dërguar në gjykatë ishte e kopsitur, ndërsa gjykata vendosi dënimin e tij, por dhe pafajsinë vite më vonë. Dervishi komenton 21 janarin ku thotë se ligji duhet të jetë i barabartë për të gjithë, dhe për Berishën por dosja e akuzave duhet të jetë e mbushur me prova dhe fakte. Ai flet për ligjin antigenocid të 1995, por dhe nënvizon faktin që Gjykata Kushtetuese dhe ajo e Larta duhen të shkrihen.
 
Drejtësia më 1991 ishte mes diktaturës komuniste e demokracisë. Ju ishit një brez i ri që morët përsipër drejtësinë në Shqipëri, si arritët ta orientonit atë drejt demokracisë?
Kjo është shumë delikate, sepse normalisht drejtësia në vitin 1991 dhe drejtësia pas vitit 1991 ishte shumë e brishtë, për vetë natyrën nga vinte ajo drejtësi. Vinte nga një diktaturë, ku vetë ligjet ishin prodhuar dhe hartuar që t’i shërbenin asaj diktature. Ndërsa në vitin 1991 kur Shqipëria u hap, kur Shqipëria filloi të gëzojë lirinë dhe njerëzit ishin shumë të lirë, duhej një drejtësi tjetër. Megjithatë ne operuam njëfarë periudhe me ato ligje që ai shtet, i asaj periudhe kishte miratuar.

U nevojit shumë shumë punë që ato ligje të fillonin të abrogoheshin dhe të miratoheshin ligje të reja, në përshtatje me kohën. U krijua një paketë Kushtetuese që hapi dritaren për implementimin e ligjeve të reja, ligje të cilat do t’i shërbenin drejtësisë. Kështu u hartuan e u miratuan më së pari Kodi Civil, Kodi i Procedurës Civile, Kodi Penal e Kodi i Procedurës Penale. Ne morëm sistemin e organizimit të drejtësisë, të ngjashëm me Italinë dhe Francën, pasi Italia ishte afër nesh dhe pak a shumë sistemi i drejtësisë në Shqipëri nga atëherë edhe sot është italo-francez, referuar dhe këtyre ndarjeve që janë sot.
 
Më konkretisht...?
Më saktë në lidhje me këtë proces, është se ne ishim një brez i ri, ne ishim idealistë dhe donim vërtetë që ta bënim Shqipërinë. Ne e besonim këtë. Reformat në drejtësi evoluan mirë deri në një  periudhë të caktuar dhe pastaj pati një rënie të menjëhershme. Por ecuria e drejtësisë evoluoi sërish pozitivisht për mirë, duke patur një ngritje të re pas 1998 e në vijim dhe gjërat filluan të ecin normalish në rrugën e tyre. Shqipëria ka pasur ndryshime të mëdha, të cilat kanë qënë më tepër në anën politike se sa në anën ekonomike apo në anën juridike.

Gjithmonë politika ka qënë ajo që ka pësuar uljet dhe ngritjet e mëdha e të mënjehërshme, që kanë reflektuar dhe në sistemin e drejtësisë. Pra ne erdhëm nga një sistem ku çdo gjë ishte e mbyllur dhe dolëm në një sistem ku çdo gjë është e hapur. Ligji sundonte në Shqipëri, por ligji kishte frikën me masat represive. Tani ligji ekziston në Shqipëri, dhe njerëzit e kanë frikë ligjin, pasi përballen me të. Zbatimi i ligjit e bën atë që të jetë i frikshëm. “Zbatimi i njëjtë dhe uniform për të gjithë, të gjithë të barabartë para ligjit”, ky ishte motivi që shqiptarët kërkonin dhe e kërkuan ndryshimin, si dhe votuan që të jemi të gjithë të barabartë para ligjit.
 
Ajo periudhë ka përkuar dhe me momentin e dënimit të diktaturës komuniste. Të përndjekurit kërkonin dhe dënimin e persekutorëve. U miratua ligji antigenocid, e kreu funksionin e tij...?
Çdo sistem ka bërë ligje për kohën. Dhe faktikisht pas vitit 1991, kur Shqipëria nuk kishte më të burgosur politikë, s’kishte më të dënuar nga pikëpamja politike, kur Shqipëria nuk përdorte më komitetet ekzekutive dhe komitetet e partisë kohës, për të internuar nga pikëpamja politike, dhe që pjesa më e madhe e atyre njerëzve që vuajtën më shumë nën diktaturën komuniste, që ndoshta ka qënë më egra në botë në Shqipëri dhe që në pikëpamjen time ka qënë më e egra, duhej një farë qetësimi shpirtëror i këyre njerëzve të vuajtur.

Qoftë dhe për t’u marrë me ato krime, që për mua ishin veprime kriminale të kryera nga ata njerëz me pushtet në atë periudhë. Pasi s’mund të internosh një njeri pa një vendim gjyqësor. Dhe ishte e shprehur në Kodin Penal, që një nga format e dënimit ishte riedukim nëpërmjet punës ose internime në vende të tjera të përcaktuara, të mbledhura e të mbikqyrura, për t’u riedukuar sërish nëpërmjet punës. Kjo ishte e shkruar në Kodin Penal. Këtë vendim nuk e jepte gjykata, por e jepnin Komitetet e partisë ose Komisionet e Internim Dëbimeve në atë periudhë.
 
Çfarë kërkon konkretisht ish-të përndjekurit në atë periudhë...?
Nga viti 1994 klasa e përndjekur politike e ish diktaturës komuniste kërkonte që, të paktën persekutorët e tyre të shkonin njëherë para drejtësisë. Dhe u krijua një ligj që quhej ligji Antigenoncid dhe ligji kundër Krimeve të Njerëzimit. Nuk është e thënë që vetëm kur një shtet godet një shtet tjetër në luftë të konsiderohet thjeshtë krim kundër njerëzimit. Por mund të ketë krim kundër njerëzimit brenda një shteti, kur një klasë politike godet një klasë tjetër.

Forma e goditjes ishte ose me pushkatim, ose me burg, ose duke u internuar për qëllime thjeshtë politike në vende të caktuara posaçërisht, ku diktatura komuniste kishte krijuar kampet e internimit, që mbanin pikërisht këtë kategori njerëzish. Të kuptohemi, jo se të gjithë shqiptarët ishin të lumtur që ndodhte kjo. Por duke qënë një diktaturë e tillë e egër nuk kishte kufi në masat ekstreme ndaj njerëzve që projektoheshin si kundërshtarë të komunizmit. Kështu që në vitet 1994-1995 një pjesë të tyre iu dhanë drejtësi. Nëse ato shkuan deri në fund, kjo shihet dhe të gjithë njerëzit në Shqipëri e dinë.
 
Megjithëse patët vështirësi në fillim, pandëshkueshmëria ndaj zyrtarëve të lartë, siç ishte rasti i ish-kryeministrit Fatos Nano, ish-kryeministrit të qeverisë teknike, ish-guvernatorit të BSH apo ish-ministrave të dalë nga e djathta nuk ekzistoi dhe u dërguan para drejtësisë. Madje Nano u dënua me burg. Vlerësimi juaj parë dhe nga këndvështrimi i sotëm?
Pandëshkueshmërinë ndaj njerëzve të veshur me pushtet, të cilët mund të kryejnë veprime abuzive në formën e korrupsionit, kjo është një fjalë shumë e gjërë, pasi ka veprime abuzive pasive, veprime aktive, ka pjesmarrje, duhet ta eliminojmë. Shumë vende në botë dënojnë pushtetarët e lartë, kur ata përfshihen në afera korruptive. Periudha e parë e demokracisë, kur ne si të rinj që ishim filluam të merreshim me drejtimin e institucioneve të rëndësishme, siç ishte institucioni i Akuzës, tregoi që çdo gjë është e mundur, çdo veprim i paligjshëm duhet ndëshkuar. Ajo që unë dua të them është që, ndëshkimi duhet të jetë i shoqëruar me evidencë të plotë absolute. Flitet gjithnjë për korrupsionin, korrupsionin, por asnjë nuk sjell në mënyrë të detajuar dhe të plotë fakte prova me evidenca, për ta çuar deri në fund.

Eshtë e vërtetë që mund të ketë korrupsion. Kushdo që të jenë ata, qoftë kryeministra, ministra, deputetë, shkallët e ulta të sistemit të qeverisë, duhet të shkojnë para drejtësisë. Normalisht, pa i pasur provat e plota, asnjëherë s’mund të bëjë gjë, dhe drejtësia do të mbetet vetëm me atë rutinën që ndodh në kriminalitetin e zokonshëm të ditës. Çdo gjë ka një kuptim, dhe kuptimi është që korrupsioni duhet luftuar me sa mundësi të ketë çdo institucion që është ngarkuar nga ligji për të kryer atë funksion, që i bie drejtësisë. Flitet për drejtësinë çdo ditë, flitet që nuk ka drejtësi, dhe këtë e provojnë qytetarët e thjeshtë në kurrizin e tyre çdo ditë.

Zvarritjet e hetimeve, zvarritjet e gjykimeve asnjëherë nuk do të sjellin gjëra të mira, pasi ka një fillim dhe ka një fund, hetim i shpejtë dhe gjykim i shpejtë. Çdo njeri ka të drejtën të mbrohet, çdo njeri që është i akuzuar nuk do thotë se është fajtor, është gjykata ajo që vendos. Pra në të gjitha këto raste që ju përmendët, drejtësia provoi fajsinë apo dhe pafajsinë. Kjo është gjëja më e thjeshtë që mund të ekzistojë. A luftohet korrupsioni? Absolutisht që mund të luftohet. A luftohet e keqja? Absolutisht që luftohet. Duhet të kesh njerëz që ta luftojnë. Asgjë nuk është e paundur, çdo gjë është e mundur.
 
Ju i patët faktet për ish-kryeministrin Nano në ato kohë...?
Dosja e ish-kryeministrit është në gjykatë, vazhdon të jetë. Është e arkivuar. Çdo gjë është e shkruar, ato ishin hetime. Ne ngritëm vetëm akuza, gjykata e provoi si fajsinë ashtu dhe pafajsinë.
 
Sërish mbetemi te pandëshkueshmëria e zyrtarëve të lartë. E majta erdhi në pushtet më 1997 me premtimin se do të dënojë Berishën për tragjedinë e marsit, e djathta erdhi në pushtet më 2005 me premtimin për dënimin e Nanos për korrupsionin, sërish erdhi e majta në pushtet më 2013 me premtimin për dënimin e Berishës për Gërdecin, 21 janarin, Rrugën e Kombit etj. Por s’ka ka pasur asnjë padi në prokurori, të gjithë janë të lirë. Komenti juaj?
Politika luan gjithmonë. Çdo ndryshim i qeverive në Shqipëri, sa herë që një forcë apo formacion politik vjen në pushtet, vjen me një vrull, vrull i cili shumë shpejt bie. Pushteti në shumicën e rasteve nga një pikëpamje s’të jep gjëra që të kënaqesh, pushteti në radhë të parë është punë. Të gjitha këto që thoni ju kanë qënë pjesë e fushatave elektorale. Se sa bëhen realitet e tregon vetë fakti. Nëse marrim si shembull premtimin e atyre që erdhën më 1997 në pushtet për ndëshkimin e ish-presidentit, ajo që mund të them është se Presidenti s’ndëshkohet. Ai ndëshkohet vetëm për dy arësye: Nëse tradhëton vendin dhe firmos marrëveshje që janë haptazi në kundërshtim ne interesat kombëtare, cënojnë tërësinë territoriale të vendit.

Pra Presidenti nuk gjykohet për veprimet e kryera në detyrë. Ai largohet nga detyra nëse bën tradhëti ndaj atdheut dhe si i paaftë mendërisht, ose bëhet i paaftë për shkak të sëmundjeve. Kryeministrit duhet t’ia provosh se ka kryer korrupsion apo ka abuzuar me pushtetin. S’mund të bëhen akuza me fjalë, në Shqipëri gjithçka bëhet përmes fjalëve, thuhet se ky apo ai abuzoi me pushtetin, u pasurua me paratë e qytetarëve etj. Shqipëria ka nivelin më të ulët të pagave të pushtetarëve për kohën që ne po flasim.

Tani si mund të vertetosh korrupsionin dhe abuzimin me pushtetin? Ajo që mund të them unë është se kjo mund të vertetohet thjeshtë, duke u verifikuar pasuritë e tyre, për të parë nëse vijnë në përputhje të plotë me të ardhurat zyrtare që ata kanë. Nëse ato s’kanë përputhje, ju por dhe qytetarët e thjeshtë moralin e fabulës e kuptoni vetë, fare qartë.
 
Mendoni se kjo drejtësi, është e aftë të zbardhë ngjarjet më të mëdha që kanë ndodhur të paktën këto vitet e fundit, “Gërdecin”, “21 janarin” etj dhe të vënë para drejtësisë përgjegjësit...?
Për të gjitha çështjet që kanë filluar apo janë iniciuar qoftë dhe me iniciativë të prokurororëve apo drejtëpërsëdrejti nga gjykata kur ato vihen në dijeni të fakteve, është shumë më e rëndësishme që politika përfundimisht të largojë duart nga drejtësia. S’ka më njëri i nënës, tjetri i njerkës, por ose të dy të nënës ose të dy të njerkës. Përfundimisht, drejtësia duhet të shikojë drejt e të mos shikojë se kush erdhi në pushtet apo kush iku nga pushteti. Drejtësia s’ka të bëjë me pushtetin, është kolona e tretë e këtij vendi. Pa drejtësinë nuk ekziston as vetë shteti.

Duhet bashkëpunim, shpejtësi në hetime, shpejtësi në dërgimin e çështjeve në gjykatë. Kushdo që është fajtor duhet të marrë dënimin që meriton, por gjithsesi duhet provuar në gjykatë. Pa u provuar në gjykatë s’mund të thuash se është fajtor dikush. Detyra e prokurorëve është që të punojnë me provat e ta dërgojnë në gjyq, gjykata do ta dëgjojë, pasi është e hapur, jo e mbyllur. Sot mediat informojnë për çdo veprim, gjithçka është nën lupë dhe shikohet çdo gjë. Çdo prokuror e gjyqtar betohet mbi Kushtetutën dhe do t’i shërbejë asaj Kushtetute e qytetarëve të këtij vendi.
 
Eshtë normale që dikush që pranon se qëlloi mbi turmën, vrau disa njerëz, ndonëse u cilësua si pakujdesi e se nuk i njihte, dhe dënohet me 1 vit burg. Flasim për rastin e kryegardistit...?
21 janari është një çështje shumë komplekse, ka shumë aktorë por dhe shumë veprimtarë aty brenda. Hetimi s’është gjë e thjeshtë, është e veshtirë. Ka shumë probleme që ndërthuren me njëra tjetrën, aktivitet paqësor që kthehet në aktivitet të dhunshëm. Hetimet nuk janë vetëm nga njëra anë. Ke veprime të policisë dhe Gardës, të turmës por dhe të organizatorëve. Duhet t’i marrësh të gjitha në kompleks, jo vetëm në njërën anë, pasi nga ajo s’nxjerr asgjë. Nëse e njihte apo nuk e njihte viktimën punonjësi i Gardës kjo është një çështje që gjykata e ka vlerësuar, prandaj ka dhënë dhe atë dënim 3 vite. A i dha 3 vjet se ishte fajtor apo se nuk ishte fajtor, këtë e ka vendosur gjykata. Por nga veprimet e dhunshme ishin provokuar dhe goditjet nga brenda.

Hetimi do të kishte qënë shumë më i saktë e shumë më i shpejtë nëse brenda 48 orëve do të ishte punuar fuqimisht, nëqoftëse brenda 48 orëve do ishte bllokuar gjithë ajo sipërfaqe e do të ishte kontrolluar cep më cep. Do ishim mbledhur gëzhoja, do të ishin pyetur dëshmitarë, normalisht do të kërkohej indentifikimi i dhunuesve të organit shtetëror që ishte nën ruajtje, qoftë dhe të policëve. Unë nuk e di të ketë shkuar ndonjë çështje në gjykatë që të ketë të bëjë me goditjen e këtyre njerëzve. Ashtu sikurse duke u ruajtur apo një pjesë s’përgjigjet për shkak se nuk duan t’i lejojnë të shkojnë në prokurori veprime këto që nuk i shkojnë për shtat mbarëvajtjes së hetimit, pasi ishin veprime që duheshin bërë në atë kohë. Sot është e vështirë. Mendoj se s’është e pamundur, por që do shumë punë.
 
A mendoni se ka shumë shkallë gjyqsori e duhen “korrektuar”...?
Gjykata Kushtetuese është një gjykatë që mbron Kushtetutën. Po të njejtën gjë bën dhe Gjykata e Lartë. Për mua, normalisht duhej të ishte vetëm një gjykatë, Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë, që merr përsipër dhe garanton Kushtetutën e këtij vendi. Nga eksperienca ime, kam 16 vite në Nju Jork, fakti është që gjykata e Apelit në Nju Jork është gjykata më e lartë dhe merr përsipër të japë përgjigjie pyetjeve që lindin për çështje të ndryshme. Eshtë një gjykatë mes gjykatës së Apelit dhe asaj të shkallës së parë. Gjykata e Apelit investohet vetëm në çështje që kanë të bëjnë me Kushtetutën e Vendit.

Është gjykata e vetme e krijuar me Kushtetutë, mbron Kushtetutën e atij vendi dhe gjykon me parimin e “të katërve”, të cilët refuzojnë me mijëra e mijëra çështje dhe gjykojnë ato që kanë të bëjnë me Kushtetutën e vendit dhe me çështje shumë shumë specifike, që, ose e ndërrojnë një realitet ose e lënë siç ka qënë. Gjykata administrative ndihmon duke ulur volumin e çështjeve që ndoshta duhet të zgjidhen administrativisht. Kjo shfryn një pjesë të madhe të kostos që mund të marrin përsipër gjykatat, duke i krijuar mundësinë gjykatës së faktit të koncentrohet në çështjet civile dhe ato penale. Pra nuk do merren me zgjidhje kontraktuale.
 

Shkrimi u publikua sot (25.01.2014) në gazetën Shqiptarja.com (print)

Redaksia Online
(d.d/shqiptarja.com)