Ka diçka të kalbur në themelet e këtij vendi. Jo thjesht një krizë politike ciklike, jo një tranzicion i zgjatur pa fund, por një deformim i thellë strukturor, ku shteti nuk është më instrument i qytetarit, por plaçkë e një kaste që e përdor si trup pa shpirt. Një kufomë me legjitimitet formal dhe pa përmbajtje reale.

Në vitin 1990 u shit shpresa si revolucion. Në të vërtetë, ishte një riciklim. Një ndërrim dekoresh , jo sistemi. Ata që duhet të jepnin llogari, u bënë arkitektë të pluralizmit. Ata që duhet të përballeshin me të shkuarën, u maskuan si profetë të së ardhmes. Dhe mbi këtë mashtrim themelor u ndërtua një rend i ri, që në thelb ruajti instinktin e vjetër: kontrollin, manipulimin dhe kapjen e çdo burimi.

Prona - mëkati origjinal i tranzicionit

Në çdo shtet funksional, e drejta e pronës është themel. Në Shqipëri, ajo u bë instrument grabitjeje. Pronarët u shndërruan në “ish-pronarë” - një absurditet juridik dhe moral që nuk ekziston në asnjë sistem të civilizuar. Ndërkohë, uzurpatorët u legalizuan. Dhuna u bë ligj, dhe ligji u bë fasadë.

Ky ishte momenti kur shteti shqiptar humbi shpirtin e tij. Sepse aty ku prona nuk është e sigurt, nuk ka investim, nuk ka zhvillim, nuk ka drejtësi. Ka vetëm grabitje të institucionalizuar.

Dhe grabitja nuk ndaloi. Ajo u sofistikua. U kthye në koncesione, në PPP, në privatizime selektive, në licenca të dhëna me dorë. Pasuritë natyrore, portet, aeroportet, toka – gjithçka u përqendrua në duart e një oligarkie që nuk prodhon, por zhvat.

Drejtësia - një teatër pa drejtësi

Pa drejtësi, shteti është thjesht një strukturë administrative. Në Shqipëri, drejtësia u përdor si armë politike dhe si mburojë për të fortët. Reformë pas reforme, premtim pas premtimi, rezultati mbetet i njëjtë: qytetari i zakonshëm nuk gjen drejtësi, ndërsa i fuqishmi gjen gjithmonë një rrugëdalje.

Kjo nuk është paaftësi. Është projekt. Sepse një drejtësi e pavarur do të rrëzonte gjithë këtë arkitekturë korrupsioni.

Korrupsioni - sistemi, jo devijimi

Në këto 35 vite, korrupsioni nuk ka qenë një fenomen anësor. Ka qenë vetë sistemi. Një mekanizëm që lidh politikën me ekonominë, krimin me administratën, dhe interesin privat me vendimmarrjen publike.

Politika prodhon ligje për të mbrojtur klientët e saj. Biznesi financon politikën për të siguruar privilegje. Administrata zbaton urdhrat për të mbijetuar. Dhe qytetari mbetet jashtë këtij cikli – i pambrojtur dhe i pafuqishëm.

Kjo është arsyeja pse ndryshimi nuk ndodh. Sepse nuk ka një elitë të re që sfidon sistemin, por një rotacion brenda të njëjtës kastë.

Shoqëria - nga shpresë në apati

Një nga pasojat më të rënda është shkatërrimi i besimit. Jo vetëm besimi tek institucionet, por tek vetë ideja e shtetit. Kur qytetari nuk beson se mund të marrë drejtësi, ai ose largohet, ose përshtatet me sistemin.

Kjo ka krijuar një shoqëri të lodhur, cinike dhe të fragmentuar. Një shoqëri që nuk reagon më, sepse nuk pret më asgjë.

Urbanistika - fytyra e shëmtuar e kapjes

Mjafton të shohësh qytetet për të kuptuar çfarë ka ndodhur. Ndërtime pa plan, beton pa kriter, hapësira publike të zhdukura. Jo zhvillim, por deformim. Jo arkitekturë, por spekulim.

Kullat ngrihen aty ku nuk duhet, ndërsa infrastruktura mbetet pas. Paratë pastrohen përmes betonit, dhe qyteti kthehet në një treg ku shitet çdo metër katror.

Kjo nuk është vetëm çështje estetike. Është pasqyrë e një sistemi që nuk mendon për qytetarin, por për fitimin e shpejtë.

Quo Vadis?

Pyetja nuk është më nëse Shqipëria do të bëhet shtet i së drejtës. Pyetja është nëse ka ende kapacitet për ta ndërtuar atë.

Sepse një shtet nuk ndërtohet mbi gënjeshtra të vazhdueshme. Nuk ndërtohet mbi grabitje të legalizuar. Nuk ndërtohet mbi një shoqëri që ka humbur besimin.

Tre shtyllat - prona, besimi dhe ligji - janë rrëzuar njëra pas tjetrës. Dhe pa to, çdo përpjekje është thjesht fasadë.

Nëse nuk rikthehet e drejta e pronës, nëse nuk çlirohet drejtësia, nëse nuk thyhet lidhja mes politikës dhe korrupsionit, atëherë Shqipëria do të vazhdojë të jetë një shtet në formë, por jo në përmbajtje.

Një kufomë që ende lëviz. Por që nuk jeton.