‘Rrotat e makinës’ politike të Izraelit po rrotullohen. Në zgjedhjet e fundit, kryeministri Benjamin Netanyahu humbi shumicën parlamentare që e mbajti në pushtet gjatë katër viteve të fundit. Por rivali i tij kryesor, Gadi Eisenkot, ende përballet me një detyrë të vështirë për të rrëzuar nga pushteti udhëheqësin më jetëgjatë të Izraelit, pasi iu ngarkua detyra për të formuar qeverinë e ardhshme.

Në letër, Eisenkot ka një shumicë të qartë, me 67 nga 120 vende në legjislaturën e Izraelit, Knessetin. Por këto vende vijnë nga gjashtë parti ideologjikisht të ndryshme, nga partitë e krahut të djathtë deri te partitë arabe. Kjo është sfida që Eisenkot, një politikan i ri, duhet të adresojë ndërsa synon të bëhet kryeministër: si t'i bëjë këto parti të bashkëpunojnë për ta mbështetur dhe për ta ndihmuar të qeverisë.

Për dekada të tëra, Netanyahu gëzonte besnikërinë e partive politike brenda bllokut të tij. Edhe nëse ato e sfidonin, ai ishte i aftë në menaxhimin e mosmarrëveshjeve dhe në mbajtjen e koalicionit të tij të bashkuar.

Eisenkot nuk ka një përvojë të tillë, dhe megjithëse ka politikanë veteranë brenda bllokut të tij, tani ai duhet të gjejë një mënyrë për t'i udhëhequr ata drejt një qëllimi të përbashkët: formimin e një qeverie për të zëvendësuar Netanyahun.

Si formohet zakonisht një qeveri?

Në shumicën e zgjedhjeve në Izrael - dhe në pothuajse çdo demokraci parlamentare - një parti del me mbështetjen e qartë të shumicës së parlamentit. Në Knesetin e Izraelit, kjo arrin në të paktën 61 nga 120 vende. Udhëheqësi i asaj partie bëhet kryeministër. Pas zgjedhjeve të vitit 2022, Netanyahu doli me 64 vende. Më pas ai fitoi katër vende të tjera kur një parti tjetër iu bashkua koalicionit të tij. Kjo i dha atij një shumicë prej 68 vendesh dhe qeveria zgjati gjithë mandatin e saj për herë të parë që nga viti 1988.

Netanyahu tani ka vetëm 46 ligjvënës që e mbështesin, duke e lënë shumë larg shumicës së nevojshme për të qeverisur. Eisenkot ka 67 vende që e mbështesin, por gjërat ndërlikohen sepse jo të gjitha këto parti kanë rënë dakord të punojnë së bashku.

A mund të krijojë Izraeli një qeveri që nuk ka shumicën parlamentare?

Zgjedhjet prodhuan një ngërç, duke mos i lënë asnjërës palë një rrugë të qartë për formimin e një qeverie. Blloku parazgjedhor prej 53 vendesh i Netanyahut u tkurr në 46 vende në Knessetin me 120 vende, pasi United Torah Judaism, një parti ultra-ortodokse besnike ndaj kryeministrit, refuzoi ta mbështeste atë. Opozita fitoi 67 vende, por 19 prej tyre u përkasin dy partive arabe - Lista e Përbashkët dhe Raam. Kjo i bën ato thelbësore për çdo përpjekje për të zëvendësuar Netanyahun.

Shumë hebrenj izraelitë, përfshirë disa nga ata që janë kundër Netanyahut, nuk i konsiderojnë partitë arabe si partnerë legjitimë. Megjithatë, partitë arabe mund të mbështesin atë që quhet një qeveri minoritare nga jashtë, duke i siguruar asaj një rrjet sigurie parlamentare.

Netanyahu tani ka vetëm 46 ligjvënës që e mbështesin, duke e lënë shumë larg shumicës së nevojshme për të qeverisur. Eisenkot ka 67 vende që e mbështesin, por gjërat ndërlikohen sepse jo të gjitha këto parti kanë rënë dakord të punojnë së bashku.

Plani i Gadi Eisenkot është të formojë atë që ai e quan një “qeveri emergjence kombëtare”: një qeveri minoritare e përbërë nga katër partitë opozitare hebraike, të cilat së bashku mbajnë 48 vende: partia e tij Yashar, Together – e udhëhequr nga ish-kryeministrat Naftali Bennett dhe Yair Lapid; Yisrael Beiteinu e Avigdor Liberman, dhe Demokratët e krahut të majtë, të udhëhequr nga Yair Golan. Partitë arabe nuk do të ishin pjesë e koalicionit, por do të garantonin mbështetjen parlamentare të shumicës për ta mbajtur atë në pushtet, në këmbim të lëshimeve të ndryshme.

Izraeli ka pasur qeveri minoritare në të kaluarën, por kurrë menjëherë pas zgjedhjeve. Qeveria e dytë e Yitzhak Rabin u bë një qeveri minoritare pasi partia ultraortodokse Shas u largua nga koalicioni i tij në vitin 1993. Qeveria mbijetoi edhe dy vjet me mbështetjen e partive arabe jashtë vendit.

Një tjetër variabël i mundshëm është kërkimi i mbështetjes së United Torah Judaism (UTJ), një parti ultra-ortodokse. Edhe pse është një aleat tradicional i Netanyahut, partia refuzoi ta rekomandonte atë gjatë konsultimeve presidenciale pas zgjedhjeve, duke hapur mundësinë që të abstenonte nga votimi ose edhe të mbështeste një qeveri minoritare të udhëhequr nga Eisenkot, duke zgjeruar rrjetën e tij të sigurisë përtej partive arabe. Por ka të ngjarë të kërkojë lëshime nga Eisenkot.

Kush po e bllokon planin e Eisenkotit dhe a mund të bëhen partitë ultraortodokse vendimtare?

Pengesa kryesore e Eisenkotit tani është Avigdor Liberman. Ish-ministri i mbrojtjes, punëve të jashtme dhe financave refuzon të bashkohet me ndonjë qeveri të varur nga partitë arabe, duke argumentuar se një qeveri minoritare do të jetë jetëshkurtër dhe vetëm sa do ta forcojë Netanyahun.

Në vend të kësaj, ai po propozon një rrugë tjetër: një koalicion me 61 vende që përfshin partitë ultra-ortodokse dhe përjashton partitë arabe. Ai beson se sapo të formohet, disa ligjvënës nga partia Likud e Netanyahut mund të largohen.

Liberman ka hequr veton e tij të kahershme ndaj partive ultra-ortodokse, por plani i tij bie ndesh me një nga angazhimet kryesore të opozitës: përfundimin e përjashtimit të përgjithshëm nga shërbimi ushtarak për burrat ultra-ortodoksë. Partitë ultra-ortodokse duan ta përforcojnë këtë përjashtim, ndërsa Eisenkot, Liberman dhe të tjerë bënë fushatë për shërbim universal. Çdo marrëveshje do të kërkonte një lëshim të madh ideologjik dhe ende duket e largët, pasi Shas mbetet besnik ndaj Netanyahut, edhe pse UTJ sinjalizon një mundësi.

Strategjia e Liberman rrezikon të minojë rrugën e Eisenkotit për të krijuar një qeveri minoritare, por të dy po koordinojnë lëvizjet e tyre të ardhshme. Edhe para se të formojnë një qeveri, opozita planifikon të përdorë shumicën e saj parlamentare për të marrë kontrollin e Knessetit duke zëvendësuar kryetarin e emëruar nga Netanyahu dhe zyrtarë të tjerë parlamentarë, dhe më pas të fillojë të avancojë legjislacionin.

A mund ta ndajnë pushtetin Eisenkot dhe Netanyahu në një qeveri uniteti?

Netanyahu ka ushtruar presion të madh kundër çdo bashkëpunimi politik hebreo-arab. Ditët e fundit, ai ka publikuar dy video duke bërë thirrje për një “qeveri të unitetit kombëtar”. Por ai e dëshiron këtë vetëm sipas kushteve të tij: ai këmbëngul të mbetet kryeministër dhe të përfshijë të gjithë bllokun e tij të krahut të djathtë dhe ultra-ortodoks.

Qeveritë e unitetit tradicionalisht formohen nga dy partitë më të mëdha të Izraelit pas një bllokimi politik. Pas zgjedhjeve të vitit 1984, Shimon Peres i Partisë Laburiste dhe Yitzhak Shamir i Likudit qeverisën së bashku dhe ndanë kryeministrinë sipas një marrëveshjeje rotacioni. Pas zgjedhjeve të vitit 1988, ata bashkuan forcat përsëri.

Netanyahu ka udhëhequr gjithashtu dy marrëveshje të tilla kohët e fundit. Në vitin 2020, gjatë krizës së Covid-it dhe pas tre zgjedhjeve të paqarta, Benny Gantz iu bashkua atij për një qeveri emergjence. Gantz duhej të merrte pushtetin dhe të bëhej kryeministër pas 18 muajsh. Por Netanyahu kërkoi një rrugëdalje përpara se të tërhiqej, duke detyruar zgjedhje të reja duke refuzuar të miratonte një buxhet shtetëror.

Pas sulmit të 7 tetorit 2023, Gantz dhe Eisenkot iu bashkuan një kabineti lufte. Të dy dhanë dorëheqjen pas tetë muajsh, duke përmendur zhgënjimin me mënyrën se si Netanyahu e trajtoi luftën në Gaza dhe mungesën e strategjisë.

Eisenkot e ka hedhur poshtë retorikën e Netanyahut për unitet kombëtar si një "përdredhje patetike". Nëse Netanyahu dëshiron vërtet të bashkëpunojë, tha ai, duhet të ndahet nga partnerët e tij ekstremistë dhe të bashkohet me një qeveri të udhëhequr nga Eisenkot.

Ndërsa Netanyahu duket se nuk është i gatshëm të ndahet nga i gjithë blloku i tij, disa analistë besojnë se ai përfundimisht mund të jetë i gatshëm të ndahet nga Ministri i Sigurisë Kombëtare Itamar Ben Gvir, por jo nga Ministri i Financave Bezalel Smotrich dhe partitë ultra-ortodokse. Deri më tani, ai nuk ka dhënë asnjë shenjë se do të bënte një lëshim të tillë, dhe opozita i sheh thirrjet e tij për unitet kryesisht si një taktikë për të minuar një qeveri që mund ta zëvendësojë atë.

A mund të rezistojë ende Netanyahu?

Për momentin, ai mbetet në detyrë si kryeministër i përkohshëm derisa të betohet një qeveri e re. Eisenkot ka 28 ditë kohë që nga e diela e kaluar për të negociuar me bllokun e tij mbi postet në kabinet, buxhetet dhe politikat. Ai mund të kërkojë një zgjatje prej 14 ditësh. Nëse dështon, mandati i kalon një kandidati tjetër për 28 ditë.

Nëse Netanyahu merr mandatin, ai ka të ngjarë të përpiqet të joshë një parti ose ligjvënës individualë nga opozita që t'i bashkohen bllokut të tij. Eisenkot, Bennett, Liberman dhe Golan kanë deklaruar të gjithë se nuk do t'i bashkohen atij. Me bllokun e tij tetë vende më pak, Netanyahu do të kishte nevojë për tetë dezertorë individualë, duke vendosur një standard të lartë.

Por koha është në anën e tij. Nëse ai dështon, mandati kthehet në Knesset për 14 ditë të tjera për të provuar të sugjerojë një kandidat tjetër. Nëse edhe kjo dështon, bllokimi politik do ta çojë Izraelin në një raund tjetër zgjedhjesh. Gjatë asaj periudhe, Netanyahu do të mbetet kryeministër i përkohshëm./CNN