Kam lënë pas Toronton me temperaturat tepër të ulëta nën zero, në ditët e para të këtij shkurti të 2026-s, për të kaluar disa ditë në Kubë, nën diellin e Karaibeve. Këtë herë në qytetin e Varaderos. Në aeroport, një tabelë në spanjisht dhe në rusisht ju uron mirëseardhjen vizitorëve: ‘Bienvenidos’. ‘Dobro Pozhalovat’.  Sapo zbret në ishull ndjen nën lëkurë dritën e ngrohtë të diellit dhe lagështirën e oqeanit. Bluja e Atlantikut që lag Varaderon, është e thellë korale.  Në autobusin që transporton turistët nga aeroporti drejt resorteve të pushimit, shitet birra vendase e quajtur Kristal. Përfaqësuesit e agjensive turistike të sugjerojnë ta blesh e ta pish gjatë rrugës. Tre kanaçe kushtojnë 10 dollarë amerikanë. Resorti ku pushoj ruan stilin kolonial spanjoll si në arkitekturë ashtu edhe në mobilimet e brendshme të dhomave. Personeli i shërbimit është tejet mikpritës. Ushqimi është pika më e dobët e turizmit kuban. Asortimentet ushqimore janë të kufizuara. Ndjen se kubanët e kanë humbur talentin e gatimit, pasi kuzhina e tyre është shndërruar në një aventurë mbijetese pavarësisht përpjekjeve të stafit për të gatuar nën ato kufizime.  Ndërkohë, krenaria e tyre mbetet rumi. Sipas djalit që shërben në kabanën e plazhit, gjatë një testimi të llojeve të rumit kuban, kokteili ‘Cuba Libre’ u krijua rreth vitit 1900, gjatë festimeve të fitores, kur amerikanët ndihmuan kubanët në luftën për të fituar pavarësinë nga spanjollët. Amerikanët sollën në Kubë Coca‑Cola-n e tyre, ndërsa kubanët i shtuan asaj rum dhe lëng limoni. ‘Por el Cuba Libre!’, ‘Për Kubën e lirë!’, ishte dollia që u ngrit në ato çaste historike, duke i dhënë kështu asaj pijeje emrin që mban edhe sot.” Trafiku i makinave në rrugë është i pakët. Pas embargos së plotë të vitit 1962, kubanët nuk arritën më të importonin makina nga Amerika. Makinat klasike amerikane si Ford, Chevrolet, Buick, Cadillac, Pontiac apo Dodge, me ngjyrat e tyre të ndezura, i sheh të parakalojnë nëpër rrugët që të çojnë drejt Varaderos. Makinat janë prodhime të kohës së para embargos dhe pothuajse të gjithë motorët e tyre nuk janë më ato origjinalët.   

Kështu, në Kubë mund të ngasësh një Ford amerikan në të cilin është instaluar një motor i një makine ruse Lada. Nëse motori është i madh, formën ia japin duke e goditur me çekiç që të përshtatet në vendin ku dikur rrinte motori origjinal i makinës.

Këto m’i tregon shoferi i një taksie të tillë të cilën e marr për të shkuar nga Varadero në Santa Marta. Taksia është një Chevrolet, prodhim i vitit 1955. Shoferi është një djalë i ri dhe quhet William. Më thotë se taksisë së tij i ka instaluar një motor të Toyotës, pasi motori i saj origjinal nuk mund të riparohej më. Zhurma e motorit të huazuar dëgjohet plotësisht në kabinën e makinës. Të duket sikur ke hipur në makinën e kohës, dhe kjo nuk është një shprehje metaforike në Kubë. 

Guida që na shoqëron këtë herë nëpër Havanë është një grua që duket t’i ketë kaluar të gjashtëdhjetat. Gjurmët e bukurisë së rinisë nuk i janë shuar ende nga fytyra, e cila ruan ende mollëzat e kërcyera dhe lëkurën e shtrirë, të cilës vijat fine të moshës ia shtojnë hijeshinë. Flokët i ka kaçurrelë, me thinjat që tashmë dominojnë bindshëm. Ka veshur një këmishë të kuqe dhe një xhaketë jeshile, në të gjelbrën e uniformës ushtarake. Quhet Karmen. Gjatë gjithë kohës që flet, përmend shpesh shprehjet ‘quando triunfo la revolución’ (Kur revolucioni triumfoi) dhe ‘Mafia Amerikane’. Duket të jetë tepër e kuadratuar politikisht. Ka qenë anëtare e Partisë Komuniste të Kubës. Dhe ky fakt e bën udhëtimin tim në Havanë këtë herë më interesant. Kur vizitova Havanën tre vjet më parë, guida që na shoqëronte ishte një djalë rreth të tridhjetë e pesave dhe, ndryshe nga Karmeni, fliste lirshëm, duke treguar në detaje gjithë varfërinë dhe gjendjen e mjeruar të Kubës. Karmeni është e përmbajtur. E nis rrëfimin e saj mbi historinë e Kubës nga koha e revolucionit kuban, i cili u zhvillua nga viti 1953 deri në vitin 1959.     

‘Granma’ (Gjyshja), quhej jahti amerikan me të cilin rebelët kubanë, përfshirë Fidel Kastron, Raul Kastron dhe Che Guevarën, nisën udhëtimin nga Meksika drejt Kubës më 25 nëntor 1956, tregon Karmeni. “Në kuvertën e tij ishin 82 persona, por në Kubë mbërriti vetëm një pjesë e vogël e tyre.”

“Çfarë ndodhi me pjesën tjetër të guerrilasve që ishin në atë jaht?”

“Disa vdiqën, disa u mbytën ose u vranë. Prandaj edhe thonë që revolucioni kuban filloi me vetëm 12 veta. Si të ishin të 12 apostujt.”

“Beson në Zot, Karmen?” e pyes.

“Jo,” më thotë. “Por apostujt i njoh.”

Ndërkohë jemi duke u ngjitur në një kodër në lagjen e quajtur Casablanca. Kodra ndodhet përballë Havanës së Vjetër.

Me shapka verore në këmbë dhe me duart të pozicionuara, siç e thonë edhe vendasit, sikur në njërën mban një puro e në tjetrën një mojito, statuja e Krishtit të Havanës qëndron në majë të kodrës La Cabaña prej 68 vitesh. Krishti i Havanës ka pothuajse të njëjtën moshë me revolucionin kuban. Rrufetë, ato prej qiellit të vërtetë dhe jo atij biblik, e kanë goditur statujën tri herë. Në vitin 1986, nën kujdesin e qeverisë së Fidel Kastros, pranë statujës u vendos një rrufepritëse. Për ta mbrojtur. I projektuar dhe ndërtuar nga një skulptore kubane e quajtur Jilma Madera, monumenti u porosit nga Marta Fernandez de Batista, bashkëshortja e presidentit kuban Fulgencio Batista. Zonja e parë e Kubës, tepër besimtare, i ishte lutur Zotit që nëse burri i saj do të fitonte sërish zgjedhjet presidenciale dhe do t’i shpëtonte komploteve për ta vrarë, ajo do të merrte përsipër ndërtimin e një statuje të madhe të Krishtit. Dhe ashtu u bë. Statuja prej mermeri të bardhë u punua në Itali për rreth tre vjet. Para se të nisej për Kubë u bekua nga Papa i asaj kohe, Papa Pius XII. Krishti i Havanës u inaugurua më 24 dhjetor 1958. Gjashtë ditë më pas, më 1 janar 1959, Fulgencio Batista do të braktiste postin e presidentit dhe do të arratisej drejt Republikës Domenikane, bashkë me familjen dhe një pjesë të kabinetit të tij. Më 8 janar 1959, Fidel Kastro hyri triumfalisht në Havanë mbi një makinë ushtarake Jeep me kabinë të hapur, i përshëndetur nga turmat e ekzaltuara që brohorisnin fitoren. Statuja e Krishtit të Havanës i përkiste tashmë qeverisë së re revolucionare.

Kërkoj të blej gazetën ‘Granma’. Është organi mediatik i partisë së vetme në vend, Partisë Komuniste të Kubës. Nuk e gjej. Por gjen në një nga dyqanet e rrugës ku shiten piktura, kopje të vjetra të saj, si ato të dhjetorit 2025. Gazetat përdoren për të ambalazhuar pikturat për blerësit. Në faqen e parë të saj, kryeartikulli njofton mbledhjen e pleniumit të XI të Komitetit Qendror të Partisë. Poshtë tij është një foto me ngjyra e një bujku në një fushë të mbjellë me qepë të njoma, me nënshkrimin: ‘Prodhimi i produkteve ushqimore përbën një nga sfidat, në të cilën është përqendruar sot vëmendja e vendit.

Qepa duhet të jetë e rëndësishme për kubanët. Tre vjet më parë, gjatë së njëjtës rrugë për në Havanë, guida na tregonte se nga fushat anës rrugës rrinin të fshehur fshatarë që shisnin ilegalisht benzinë, djathë dhe qepë.

Në faqen e fundit të gazetës është një foto e Fidel Kastros me Hugo Chavez‑in, atëherë akoma jo president i Venezuelës, dalë në vitin 1994. Artikulli titullohet ‘Strategjia e përqafimit’, që nënkupton frymën e bashkëpunimit midis Venezuelës dhe Kubës. Si rezultat i këtij bashkëpunimi, në vitin 2004, Kuba dhe Venezuela krijuan ALBA‑n, Aleancën Bolivariane për Popujt e Amerikës Sonë, që ishte një aleancë politike dhe ekonomike për të forcuar solidaritetin rajonal dhe shkëmbimet sociale e energjetike mes vendeve të Amerikës Latine dhe atyre të Karaibeve. ALBA është akoma një aleancë funksionale dhe ka 10 vende anëtare.

Pjesa më e madhe e sheqerit në Kubë importohet. Pas viteve ’90, me shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik, i cili importonte sasi të mëdha sheqeri nga Kuba, kjo e fundit e humbi këtë treg. Fabrikat e sheqerit nisën të mbylleshin njëra pas tjetrës dhe prodhimi i kallamit të sheqerit ra. Vendi që dikur ishte një nga prodhuesit më të mëdhenj të sheqerit në botë tashmë importon sheqer nga Brazili, Meksika dhe Kolumbia.

Në grupin me të cilin jemi nisur për në Havanë është edhe një çift bashkëshortësh argjentinas, së bashku me vajzën e tyre, e cila është diku te të njëzetat. Burri quhet Raul. Mallëngjehet kur kalon pranë portretit gjigant të Che Guevarës në fasadën e një ndërtese në Sheshin e Revolucionit, tregon me dorë gravurën dhe thotë në spanjisht: “Ay, mira el Che!” (Pa shiko, Çe-ja!).

Che (Çe) nuk është emër. Në Argjentinë, ‘Che’ përdoret si një lloj thirrori, ashtu sikur në shqip i drejtohemi dikujt duke e thirrur ‘o shoku’, ose në zhargon ‘plako’. Kur Ernesto Guevara, i cili ishte nga Argjentina, iu bashkua guerrilasve kubanë dhe nisi t’u thërriste atyre ‘Che’, atëherë kjo nofkë i mbeti atij përgjithmonë, duke fituar kështu cilësinë e një emri të përveçëm. Kur thua ‘El Che’, ke thënë Guevara.   

Mund të jetë një përshtypje e imja personale apo ndoshta opinion i bazuar në atë që shoh nëpër rrugët e Havanës, qytetit të Matanzës apo Varaderos, por figura e Che Guevarës duket të jetë shumë më e publikuar nëpër postera dhe grafika murale. Fidel Kastro nuk ka të njëjtin nivel ekspozimi. Një nga arsyet mund të jetë fakti që Che-ja ishte vetëm 39 vjeç kur e vranë, duke u mitizuar kështu për idealizmin e tij.

Në qendër të Havanës ndodhet hoteli në ngjyrë rozë, ku në dhomën 511 qëndroi Ernest Hemingëay nga viti 1932 deri në vitin 1940. Lidhja e tij me Kubën ishte aq e fortë, sa më pas ai bleu një shtëpi në periferi të Havanës, ku jetoi deri në vitin 1960. Hoteli quhet ‘Ambos Mundos’, që në shqip do të thotë ‘Dy Botët’, i emërtuar kështu për të dhënë mesazhin e afrimit të Havanës me pjesën tjetër të botës.

Pranë tij ndodhet bari Floridita, i njohur si bari i preferuar i Hemingëay-t dhe ‘djepi i koktelit të tij të preferuar’, me të njëjtin emër, Floridita. Kokteili përbëhet nga rumi, lëngu i limonit, likeri i qershisë, sherbeti dhe lëngu i qitros, të gjitha të shërbyera me akull të grimcuar.

Bari, nga brenda, është gjithashtu i stilit kolonial spanjoll, me perde të rënda kadifeje në ngjyrë vishnje, me mobilje druri në ngjyrë të errët dhe me harqe në muret që ndajnë hapësirat njëra nga tjetra. Në mur ndodhen foto të Ernest Hemingëay-t me Fidel Kastron, të bëra gjatë një turneu peshkimi. Turneu ishte themeluar nga Hemingëay në vitin 1950 dhe sponsorizohej nga ai, pasi shkrimtari kishte një pasion të madh për detin dhe peshkimin.

Në atë kampionat të vitit 1960 mori pjesë edhe Fidel Kastro, i cili doli në vend të parë, pasi arriti të zinte disa peshq tepër të mëdhenj, peshq shpatë, duke fituar kështu edhe kupën e kampionatit. Ky ishte momenti i vetëm kur Hemingëay u takua me Fidel Kastron, e përgëzoi për fitoren dhe i dorëzoi atij trofeun, dhe ato foto janë të vetmet që shkrimtari ka me Fidel Kastron. Nga ana tjetër, Fidel Kastro, është kujdesur gjithmonë që Hemingëay të shihej si mik i tij, duke përmendur shpesh lidhjen e shkrimtarit me Kubën dhe pasionin që ai kishte për detin dhe peshkimin. 

Një vit më vonë, në Idaho të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Hemingëay i dha fund jetës së tij. Ishte 61 vjeç.

Tre vjet më parë në Havanë, më tërhoqën vëmendjen në rrugë disa gra afrikane të veshura të tëra me të bardha, përfshirë edhe turbanin e tyre të kokës. Të ulura nëpër qoshet e rrugëve, disa prej tyre në dyert e Katedrales Qendrore të qytetit, me një tavolinë të vogël përpara, të mbuluar me një mbulesë tantelle po të bardhë, hapnin dhe lexonin letrat e fatit.  Unë nuk besoj në fallin e letrave, as në leximin e vijave të dorës, e as në mediumet që lidhen me botën e përtejme. Por kurioziteti më shtyu këtë herë të di më tepër për to.

Origjina e tyre është nga populli Yoruba i Afrikës. Ata besojnë tek Oludumare, që për ta është Zoti, ndërsa Orishat janë shenjtorët që përfaqësojnë forcat e natyrës. Kur u sollën si skllevër në Kubë, u detyruan të pranonin katolicizmin, por ruajtën besimin e tyre duke i lidhur Orishat me shenjtorët katolikë. Kështu, nën një formë tjetër, vazhduan traditën e tyre shpirtërore dhe lindi Santeria, një besim fetar afrikano-kubanez që bashkon traditat e Yorubës me ato katolike. Gratë quhen Santeras.

Santerat janë edhe udhëheqëse shpirtërore. Por lexojnë edhe letrat Obi.

Në Havanë këtë herë, në derën e Katedrales së San Cristobal-it apo të Shën Kristoforit, u ula përballë Santerës Terezë.

“Çfarë do të më thuash, Terezë?”

“Do të të nis që këndej me energji të pastër. Do t’i lutem shpirtërave të të ruajnë e të mbrojnë.”

Shalli i kuq që mban në dorë nis e valëvitet në ajër ndërsa Tereza i këndon San Salvadorit në mënyrë të përsëritur. Më kërkon të hap 21 karta. Ma sheh syrin, që jam duke buzëqeshur dhe, që nuk jam duke e marrë shumë seriozisht leximin e tyre.

E rrotullon edhe një herë shallin e kuq, duke iu lutur San Salvadorit, Krishtit, që të më rikthejë sërish në Kubë.

Përqafohem me Terezën për t’u ndarë. Duke më rrethuar me një përqafim të madh, më thotë: ‘Pide por nosotros, por favor, para que no haya guerra.’ (Lutu për ne, që të mos kemi luftë.)

Lë pas Katedralen e Shën Kristoforit, ku sapo ka mbaruar mesha e të dielës. Pak më poshtë shiten kapelet jeshile me yllin e kuq pesëcepësh. Shitësi është një kubano afrikan. Quhet Winston.

Gjatë kësaj vizite në Kubë më ngjan se rrugët janë më të zbrazëta nga afishet dhe baderolat politike. Ka më pak portrete të Fidel Kastros dhe Che Guevarës. Disa prej parrullave u mungon ndonjë gërmë. Në fasadat e ndërtesave shtetërore shihen ende sllogane si ‘Patria o Muerte’ dhe ‘Venceremos’ (‘Ose Atdhe, Ose Vdekje’, dhe ‘Ne do të fitojmë’).

Në bare dhe restorante dëgjohet muzika e Celia Kruz-it, mbretëreshës kubane të salsës, e cila u largua nga Kuba në vitin 1960, pas fitores së Fidel Kastros. Celia Kruz ndërroi jetë në Amerikë në vitin 2003, duke mos u lejuar të kthehej asnjëherë në atdhe. Muzika e saj, dikur e ndaluar në Kubë, duket se tani shijohet lirshëm.

Në rrugë, një grua në moshë më afrohet për të më kërkuar para. “I dua për të blerë qumësht,” më thotë. I jap disa para kanadeze. Shfryn dhe më thotë që këto nuk vlejnë edhe aq. “Po më dhe edhe ndonjë dollar amerikan,” më thotë, “do të të jap disa peso kubane, që kanë foton e komandantit.” Më jep disa monedha metalike dhe një kartëmonedhë 3 pesosh me foton e Che Guevarës. “Po kjo sa kushton?” i them, pasi e kam këmbyer me një monedhë amerikane. “Nada! Asgjë!” më thotë dhe ikën duke qeshur djallëzisht.

Pedro është një i moshuar në qendër të Havanës që pikturon portrete me laps të zi. I afrohet Raulit nga Argjentina dhe e fton të pozojë për dy minuta. Por portreti i përfunduar nuk i ngjani Raulit. I them Pedros që nuk di të pikturojë, pasi portreti i përngjan Fidel Kastros. Ai më thotë se di të pikturojë, se portreti është i përkryer dhe ashtu siç duhet të jetë.

Kur i pyes kubanët se si është gjendja në vend, më thonë se është shumë e keqe, por buzëqeshin ndërsa e bëjnë këtë pohim. Presin që karburantet t’u vijnë nga vende si Meksika dhe Rusia. Venezuela mbulonte 50 % të furnizimit të vendit me karburante, kështu që tani, pas ndërprerjes së furnizimit nga ai vend, shpresa e tyre mbetet tek këto dy vende. Duket se janë mësuar për një kohë të gjatë me mungesë të vazhdueshme të pothuajse të gjitha të mirave materiale, dhe çdo gjë që mund të sigurojnë e marrin me mirënjohje.

Në Varadero marr një pajton me kalë për të vizituar qytetin.

“Si është gjendja e Kubës këto kohë?”

Karrocieri bën me dorë për poshtë. Quhet Eduardo.

“Keq' më thotë, “përditë e më keq.”

“Si ia bëni me benzinën?”

Unë pyes një karrocier se si ia bën me benzinën!

“Keq', më thotë prapë. “E di se si i thonë një shprehjeje këndej nga ne? ”

“Pa hë?'

"Al perro flaco no le faltan las pulgas."

Fjalë për fjalë, shprehja e vjetër do të thotë që qenin e mardhur e hanë pleshtat, ndërsa për ne shqiptarët“ kjo thënie e urtë ka më shumë kuptim kur themi që peri këputet aty ku është më i hollë.

“Nafta po mbaron. Pas Venezuelës, furnizimet tani na vijnë nga Meksika dhe Rusia. Por edhe ata...”

Bën një shenjë me dorë sikur do të thotë “vate dhe kjo punë”.

“Eduardo, e jotja është karroca?”

“Jo. Çdo gjë është pronë e qeverisë, edhe karroca, edhe shtëpitë, edhe lokalet, edhe nafta.”

“Po kali?”

“Kali është i imi.”

“Si quhet?”

“Karamelo.”

Kthehemi në resort, të shqetësuar nga lajmet që vijnë nga Kanadaja. Disa linja ajrore turistike kanë pezulluar fluturimet drejt Kubës. Avionët nuk mund të furnizohen me karburant në aeroportet kubane dhe detyrohen të fluturojnë bosh për të marrë turistët. Kuba duket se ka mbetur në një ngërç mes historisë së saj revolucionare dhe realitetit të ashpër global. Turizmi, dikur dritë një shprese e ekonomisë së saj, tanimë varet nga furnizimet e jashtme dhe nga vendimet e politikës ndërkombëtare. Për një moment të mbërthen ankthi se mund të mbetesh në ishull për një kohë të pacaktuar. 

Në kthim drejt Torontos, në aeroport të përcjell një fotografi e Fidel Kastros, i veshur me me uniformë ushtarake nën slloganin:

“Fieles a tu ideario, enseñanzas y ejemplo” (Besnikë ndaj idealeve, mësimeve dhe shembullit që na ke dhënë.)

Një tabelë e madhe në dalje të uron rrugë të mbarë e të fton të kthehesh sërish në Kubë.

Hasta pronto!

Kuba është një vend që u ka mbijetuar stuhive të historisë dhe tani është duke u përballur me sfida të reja. Por mbi të gjitha, ishulli mbetet një vend ku çdo gjë, një buzëqeshje a një këngë, ka një histori për të treguar.