Shqipëria ka luajtur një rol të rëndësishëm në stabilitetin e Ballkanit dhe, ndonëse askush nuk mund të ndërtojë me siguri një histori alternative për të treguar se si do të ishte rajoni nëse Tirana do të kishte ndjekur një politikë tjetër, është e arsyeshme të thuhet se zgjedhja shqiptare për paqen, bashkëpunimin dhe orientimin europian ka qenë një faktor pozitiv në një rajon ku stabiliteti vazhdon të jetë i brishtë. Në një Ballkan ku paqja dhe konflikti shpesh ndahen nga një fije e hollë, Shqipëria ka zgjedhur të jetë pjesë e zgjidhjes dhe jo pjesë e problemit.

Kjo zgjedhje nuk ka qenë gjithmonë e kuptuar nga fqinjët. Përkundrazi, përmbajtja shqiptare, shmangia e retorikës së konfliktit dhe insistimi për bashkëpunim janë interpretuar herë pas here si shenjë dobësie. Por kjo është një optikë e gabuar. Në marrëdhëniet ndërkombëtare, veçanërisht në një rajon të ndjeshëm si Ballkani, aftësia për të mbrojtur interesin kombëtar pa prodhuar konflikte të panevojshme është shenjë force dhe pjekurie shtetërore.

Shqipëria ka zgjedhur të sillet europianisht në një rajon ku disa prej fqinjëve të saj vazhdojnë, herë pas here, të mendojnë me kategoritë e Ballkanit të vjetër. Fqinjët tanë vazhdojnë të prodhojnë shembuj të kësaj sjelljeje: dikush kërkon të ndërhyjë mbi një lumë ndërkufitar, sikur burimet natyrore që lidhin dy vende të mund të trajtohen vetëm përmes vullnetit të njërës palë; dikush tjetër tenton ta lexojë praninë e një grupi të vogël banorësh si një mundësi për të krijuar ndikim politik mbi Shqipërinë; ndërsa diku tjetër vazhdojnë të shfaqen pretendime ndaj territorit shqiptar të ndërtuara mbi narrativa nacionaliste, interpretime selektive të historisë dhe mite që nuk mund t'i rezistojnë një analize serioze historike e juridike.

Këto nuk janë thjesht episode të veçuara. Ato tregojnë se në Ballkan ende bashkëjetojnë dy mënyra të ndryshme të të menduarit: njëra i përket Europës së shekullit XXI, tjetra vazhdon të ushqehet me folklorin politik të shekujve të kaluar.

Shqipëria ka zgjedhur të parën.

Nëse flasim për çështjet ndërkufitare, rasti i Vjosës/Aoosit është domethënës. Lumi buron në Greqi dhe përshkon Shqipërinë përpara se të derdhet në Adriatik. Për vite me radhë ai ka qenë edhe objekt debatesh mbi mënyrën e menaxhimit dhe mbrojtjes së tij. Por pikërisht këtu qëndron mundësia për të treguar se si duhet të sillet një Ballkan europian: jo duke e kthyer një lumë në simbol të konfliktit kombëtar, por duke e trajtuar atë si pasuri të përbashkët ekologjike dhe si mundësi bashkëpunimi ndërkufitar.

Kjo është logjika europiane: aty ku dikur do të shihnim një burim konflikti, sot duhet të shohim një mundësi bashkëpunimi.

E njëjta gjë vlen edhe për çështjen e minoriteteve. Shqipëria ka detyrimin kushtetues dhe europian të mbrojë të drejtat e minoriteteve dhe duhet ta bëjë këtë pa asnjë hezitim. Por mbrojtja e të drejtave të minoriteteve nuk mund të shndërrohet në instrument për cenimin e sovranitetit të një shteti. Një pakicë kombëtare ka të drejta gjuhësore, kulturore, fetare dhe qytetare; këto të drejta janë pjesë e standardeve europiane. Por ato nuk krijojnë automatikisht të drejta territoriale për shtetin amë dhe aq më pak mund të përdoren si instrument presioni politik nga një qeveri e huaj.

Ky dallim është thelbësor. Europa moderne është ndërtuar mbi mbrojtjen e individit dhe komuniteteve, jo mbi instrumentalizimin e tyre për pretendime territoriale.

Pikërisht për këtë arsye, Shqipëria duhet të jetë e hapur ndaj çdo diskutimi mbi të drejtat e minoriteteve, por njëkohësisht duhet të jetë e prerë në mbrojtjen e sovranitetit të saj. Këto dy parime nuk bien ndesh me njëri-tjetrin. Përkundrazi, ato janë pjesë e të njëjtit standard europian.

Problemi bëhet edhe më i dukshëm kur në diskursin publik shfaqen ende pretendime territoriale mbi Shqipërinë, të mbështetura në narrativa nacionaliste të së kaluarës. Historia e marrëdhënieve shqiptaro-greke, për shembull, ka qenë e ndërlikuar dhe ka prodhuar interpretime të ndryshme mbi të ashtuquajturin “Vorio-Epir”. Por në një Europë moderne, historia nuk mund të përdoret si justifikim për pretendime territoriale të sotme. Historia duhet studiuar me dokumente, me metodë shkencore dhe pa romantizim politik. Kufijtë e Europës moderne nuk përcaktohen nga përrallat nacionaliste, por nga e drejta ndërkombëtare, marrëveshjet dhe parimi i sovranitetit shtetëror.

Nëse do ta pranonim logjikën e hartave historike të përdorura sipas interesit politik të ditës, atëherë pothuajse çdo shtet ballkanik do të kishte arsye të hapte pretendime ndaj fqinjit. Ky do të ishte një kthim i rrezikshëm pas.

Ballkani nuk ka nevojë për një garë të re nacionalizmash.

Ka nevojë për Europën.

Kjo është arsyeja pse sjellja e Shqipërisë duhet të vlerësohet në një kontekst më të gjerë. Pas rënies së komunizmit, pavarësisht ndryshimeve të qeverive dhe të forcave politike, orientimi strategjik shqiptar ka mbetur i pandryshuar në thelb: integrimi euroatlantik. Shqipëria u bë anëtare e NATO-s në vitin 2009 dhe sot është në një fazë të avancuar të negociatave për anëtarësim në Bashkimin Europian. Këto nuk janë thjesht arritje diplomatike. Janë zgjedhje strategjike që e kanë vendosur Shqipërinë brenda arkitekturës politike dhe të sigurisë së Perëndimit.

Anëtarësimi në NATO ishte një moment i rëndësishëm jo vetëm për sigurinë shqiptare, por edhe për stabilitetin e rajonit. Në mënyrë të ngjashme, integrimi në BE nuk është thjesht çështje fondesh, tregtie apo standardesh administrative. Është një projekt politik që synon ta bëjë Ballkanin një hapësirë ku konfliktet zëvendësohen nga institucionet dhe ku sovraniteti kombëtar nuk përdoret si justifikim për armiqësi.

Shqipëria e ka kuptuar këtë.

Ajo nuk ka pasur nevojë të ndërtojë identitetin e saj shtetëror duke kërcënuar fqinjët. Nuk ka kërkuar të ndërtojë një projekt hegjemoni shqiptare në Ballkan. Përkundrazi, ka kuptuar se interesi shqiptar mbrohet më mirë përmes institucioneve, aleancave, diplomacisë dhe integrimit europian.

Kjo nuk do të thotë se Shqipëria duhet të jetë naive.

Përkundrazi.

Një politikë e jashtme e pjekur duhet të jetë e aftë të dallojë paqen nga kapitullimi, dialogun nga nënshtrimi dhe bashkëpunimin nga tolerimi i cenimit të interesit kombëtar.

Shqipëria duhet të jetë paqësore, por jo e pambrojtur. Europiane, por jo naive. E moderuar, por jo e nënshtruar. Konstruktive, por jo indiferente ndaj sovranitetit të saj.

Ky është ekuilibri i një shteti modern.

Dhe këtu hyn edhe historia.

Shqipëria është një shtet relativisht i ri në formën e tij moderne, por vetëdija shqiptare për identitetin dhe vetëpërcaktimin është shumë më e vjetër se 1912-ta. Nga antikiteti ilir, përmes mesjetës, periudhës osmane, epokës së Skënderbeut dhe Rilindjes Kombëtare, deri te shpallja e Pavarësisë në Vlorë më 28 nëntor 1912, historia shqiptare është e lidhur me një përpjekje të gjatë për të ruajtur identitetin dhe për të krijuar një shtet të pavarur.

Prandaj sovraniteti shqiptar nuk është një konstruksion i përkohshëm i politikës së ditës.

Ai është pjesë e vetëdijes politike të shqiptarëve.

Pikërisht për këtë arsye, është gabim të mendohet se një Shqipëri e qetë është një Shqipëri e dobët. Shqipëria mund të jetë e qetë sepse e di se ku qëndron. Mund të jetë europiane sepse e ka të qartë interesin e saj. Mund të dialogojë sepse nuk ka frikë nga dialogu.

Një shtet që është i pasigurt në identitetin e vet ka nevojë për shumë zhurmë. Një shtet që është i sigurt në sovranitetin e vet nuk ka nevojë të bëjë zhurmë për çdo gjë.

Kjo është edhe arsyeja pse çdo përpjekje për të përdorur folklorin politik ndaj Shqipërisë duhet parë me qetësi, por edhe me seriozitet. Nëse dikush kërkon të devijojë një lumë, çështja duhet trajtuar mbi bazën e së drejtës, të interesit të përbashkët dhe të standardeve europiane. Nëse dikush përpiqet të përdorë një komunitet të vogël banorësh si instrument për të ushtruar ndikim mbi Shqipërinë, duhet bërë dallimi mes të drejtave të qytetarëve dhe interesave politike të shteteve. Nëse dikush vazhdon të prodhojë pretendime territoriale mbi Shqipërinë, përgjigjja nuk duhet të jetë një kundër-mit, por historia, e drejta ndërkombëtare dhe diplomacia.

Kjo është mënyra se si një shtet serioz përgjigjet.

Jo me histeri.

Jo me folklor.

Jo me kërcënime.

Por me institucione, diplomaci dhe sovranitet.

Në fund të fundit, kjo është edhe ajo që kërkon Europa.

Europa nuk u ndërtua duke harruar historinë, por duke refuzuar që historia të përdorej pafundësisht si arsye për luftë. Pas dy luftërave botërore, europianët kuptuan se nacionalizmi territorial dhe logjika e hakmarrjes nuk mund të ishin më baza e marrëdhënieve ndërmjet shteteve. Bashkëpunimi ekonomik u shndërrua në bashkëpunim politik dhe më pas në një sistem institucionesh që e bënë luftën midis vendeve anëtare jo vetëm të papranueshme, por edhe praktikisht të paimagjinueshme.

Ky është modeli që duhet të ndjekë Ballkani.

Dhe Shqipëria është në anën e këtij modeli.

Prandaj është e rëndësishme që Tirana të mos lejojë që sjelljet folklorike të fqinjëve ta tërheqin në një debat të vjetër. Shqipëria duhet të mbrojë interesat e saj, por duhet t'i mbrojë ato në gjuhën e Europës.

Kjo është shumë më e fortë sesa çdo retorikë nacionaliste.

Sepse një lumë nuk devijohet me deklarata politike; mbrohet përmes marrëveshjeve dhe ligjit.

Një minoritet nuk instrumentalizohet; mbrohet përmes të drejtave.

Një kufi nuk ndryshohet me përralla historike; respektohet përmes së drejtës ndërkombëtare.

Dhe një shtet sovran nuk vihet në diskutim nga folklori politik i fqinjëve.

Shqipëria duhet ta vazhdojë rrugën e saj.

Rrugën europiane.

Rrugën e bashkëjetesës.

Rrugën e paqes.

Rrugën e stabilitetit.

Por duhet ta bëjë këtë me një vetëdije të qartë se paqja nuk është dorëzim dhe fqinjësia e mirë nuk është heqje dorë nga interesi kombëtar.

Në një Ballkan ende të brishtë, ndoshta kontributi më i madh që mund të japë Shqipëria është pikërisht ky: të tregojë se një shtet mund të jetë patriotik pa qenë nacionalist, sovran pa qenë agresiv, europian pa qenë i nënshtruar dhe paqësor pa qenë i dobët.

Kjo është ajo që Shqipëria duhet t'u tregojë edhe fqinjëve.

Dhe ndoshta ky është mesazhi më i rëndësishëm për Ballkanin e sotëm: nuk është e nevojshme të ndryshojmë kufijtë për të ndryshuar të ardhmen. Duhet të ndryshojmë mënyrën se si mendojmë për njëri-tjetrin.

Shqipëria e ka bërë zgjedhjen e saj.

Ajo ka zgjedhur Europën.

Ka zgjedhur NATO-n.

Ka zgjedhur bashkëpunimin.

Ka zgjedhur paqen.

Dhe kjo nuk është dobësi.

Është një formë e re e forcës shtetërore.

Sepse Ballkani i së ardhmes nuk do të ndërtohet nga ata që vazhdojnë të ushqejnë frikërat, mitet dhe konfliktet e së kaluarës, por nga ata që kanë guximin ta lënë pas folklorin politik dhe të ndërtojnë një hapësirë europiane ku sovraniteti respektohet, minoritetet mbrohen, kufijtë nuk instrumentalizohen dhe paqja nuk shihet si dobësi.

Në këtë Ballkan të ri, Shqipëria nuk është një faktor që duhet toleruar.

Është një faktor që duhet marrë seriozisht.

Jo sepse kërkon të dominojë rajonin, por sepse ka zgjedhur të kontribuojë në stabilitetin e tij.

Dhe nëse ndonjë fqinj ende e sheh këtë zgjedhje si dobësi, atëherë problemi nuk është te Shqipëria.

Problemi është te optika me të cilën ai ende e sheh Ballkanin.