Kriza e energjisë mund të kthehet shumë shpejt në krizë ekonomike globale. Ky është alarmi që ngre historiani i njohur i ekonomisë, Niall Ferguson, i cili sheh ngjashmëri të forta me shokun e madh të naftës të vitit 1973, kur një krizë rajonale u shndërrua në recesion botëror.

Sipas Ferguson, skema po përsëritet në mënyrë pothuajse mekanike. Fillimisht vjen një ndërhyrje ushtarake amerikane në mbështetje të Izraelit. Më pas kundërpërgjigjja e palës tjetër, sot Irani, që nuk kufizohet vetëm në fushën e betejës, por godet një pikë shumë më të ndjeshme: zemrën e ekonomisë globale, naftën. Dhe sapo tregjet nisin të lëkunden, Shtëpia e Bardhë përpiqet të frenojë ritmin, të negociojë dhe të fitojë kohë.

Ferguson e lexon këtë përmes teorisë së lojërave. Në këtë logjikë, Donald Trump shihet si një lider i vështirë për t’u parashikuar. Ai i zbaton vetëm një pjesë të kërcënimeve që bën, por aq mjafton që kundërshtarët ta marrin seriozisht. Pikërisht kjo paqartësi e bën situatën më të rrezikshme. Kur pala tjetër nuk e di nëse po përballet me bllof apo me vendim real, zgjedh të reagojë gjithmonë, shpesh edhe më fort. Dhe sipas analizës, pikërisht këtë po bën Irani: po e zgjeron konfliktin përtej objektivave ushtarake amerikane apo izraelite dhe po e shtyn drejt gjithë rajonit të Gjirit.

Thelbi i kësaj strategjie është i qartë: një luftë ushtarake të kthehet në krizë sistemike. Në shënjestër nuk janë vetëm objektivat tokësore, por infrastruktura energjetike, rrugët detare dhe siguria e korridoreve ku kalon furnizimi me naftë. Pika më e nxehtë është Ngushtica e Hormuzit. Nuk është e nevojshme të mbyllet plotësisht që pasojat të ndihen. Mjafton të bëhet e pasigurt. Sapo rritet rreziku, siguracionet për anijet cisternë shtrenjtohen, kompanitë shmangin kalimin dhe fluksi i naftës bie. Pasoja është e menjëhershme: tkurrje e ofertës globale. Sipas vlerësimeve që citon Ferguson, deri në 10% e prodhimit botëror të naftës mund të dalë jashtë tregut.

Këtu historia kthehet si kujtesë e fortë. Në vitin 1973, administrata Nixon dhe Henry Kissinger e nënvlerësuan fuqinë e vendeve arabe prodhuese të naftës. Ata mendonin se Perëndimi mund ta mbante ende nën kontroll tregun energjetik. Gabuan rëndë. Embargoja e naftës bëri që çmimet të katërfishoheshin dhe ekonomia globale të rrëshqiste në recesion. Sot tabloja nuk është identike, por dobësia mbetet. Edhe pse SHBA është sot eksportuese energjie, ekonomia botërore mbetet e varur nga nafta. Dhe mbi të gjitha, është shumë më e ndërlidhur. Një goditje në Lindjen e Mesme përhapet menjëherë në zinxhir në gjithë botën.

Ferguson ndalet te një pikë kyçe: goditjet energjetike kanë qenë ndër shkaqet më të shpeshta të recesioneve. Në tre shekujt e fundit, rreth gjysma e recesioneve anglo-amerikane, sipas analizës së tij, janë ndezur pikërisht nga krizat e energjisë. Mekanizmi është i dyfishtë. Nga njëra anë, kur energjia shtrenjtohet, familjet humbasin fuqi blerëse, shtohet pasiguria dhe konsumi bie. Nga ana tjetër, bizneset që varen shumë nga energjia goditen direkt në kosto, prodhojnë më pak dhe frenojnë punësimin. Pastaj vjen edhe reagimi i bankave qendrore, të cilat zakonisht rrisin normat e interesit për të frenuar inflacionin, duke e rënduar edhe më shumë ngadalësimin ekonomik.

Me pak fjalë, formohet një stuhi e plotë. Dhe sipas Ferguson, efektet e para kanë nisur të duken. Lista e dëmeve po zgjatet dita-ditës. Prodhimi i karburanteve të rafinuara në Azi është në rënie. Plehrat kimike po kushtojnë më shumë, duke prekur bujqësinë globale. Metalet kritike po shtrenjtohen, gjë që shton tensionet në zinxhirët industrialë. Kompanitë po grumbullojnë rezerva nga frika e ndërprerjeve të furnizimit, duke ushqyer më tej presionin mbi çmimet.

Edhe në rast se lufta do të ndalej menjëherë, normaliteti nuk do të rikthehej brenda natës. Do të duheshin javë, ndoshta edhe muaj, që rrugët energjetike të rihapeshin plotësisht dhe prodhimi të rikthehej në nivelet e mëparshme. Tregjet meanwhile nuk presin. Ato e përfshijnë frikën dhe pasigurinë menjëherë te çmimet. Dhe ky është thelbi: nuk ka rëndësi vetëm sa zgjat realisht kriza, por sa mendohet se do të zgjasë. Nëse operatorët ekonomikë besojnë se problemi do të vazhdojë, pasojat shumëfishohen.

Ferguson sjell edhe një analogji të dytë historike: krizën e pengjeve në Iran në vitin 1979, pas rrëzimit të Shahut dhe vendosjes së Republikës Islamike. Atëherë peng ishin diplomatët amerikanë në Teheran. Sot, sipas tij, peng mund të bëhen ekonomitë e Gjirit. Irani përdor kërcënimin ndaj infrastrukturës energjetike si levë negocimi. Nuk ka nevojë të shkatërrojë gjithçka. Mjafton të tregojë se e ka këtë kapacitet. Vetë mundësia e goditjes prodhon efekt ekonomik.

Në këtë klimë, lëvizjet e Trump mes përshkallëzimit dhe diplomacisë nuk duken domosdoshmërisht kontradiktore. Sipas kësaj analize, ato janë pjesë e një strategjie. Por është një strategji me risk shumë të lartë. Historia tregon se luftërat nisin shpejt dhe mbyllen ngadalë. Kissingerit iu deshën katër muaj për të zgjidhur krizën e vitit 1973, dhe atëherë SHBA nuk ishte drejtpërdrejt në luftë. Sot situata është më e ndërlikuar, sepse Uashingtoni shihet si palë aktive në konflikt.

Rreziku më i madh, sipas Ferguson, është se sistemi global po mbledh disa goditje njëherësh. Nuk është vetëm energjia. Ka tensione edhe në kreditimin privat, sinjale ngadalësimi në tregun e punës dhe pasiguri të forta për politikën monetare. Në histori, nuk kanë qenë gjithmonë një shkak i vetëm që ka rrëzuar ekonominë, por bashkimi i disa goditjeve në të njëjtën kohë. Ferguson citon edhe Tyler Goodspeed, sipas të cilit recesionet nuk ndodhin sepse periudhat e rritjes “vdesin nga pleqëria”, por sepse rritja ekonomike “vritet”. Dhe shpesh vrasësit janë disa bashkë. Si në një roman hetimor, të gjithë kanë motivin e tyre. Sot, në trenin e ekonomisë globale, të dyshuarit janë të shumtë. Energjia mbetet më kryesorja, por jo e vetmja.

Në fund, mesazhi i Ferguson është i qartë dhe politikisht i fortë. Në vitet ’70, presidencën e Nixon nuk e rrëzoi Watergate-i, por goditja e naftës. Edhe sot, rreziku real për Trump mund të mos jetë politik, por ekonomik. Mbretëresha e kësaj drame mbetet po ajo: nafta. Një fuqi e paqëndrueshme, që di të rrëzojë qeveri, të ndezë inflacion, të ftohë ekonominë dhe të shpërndajë panik shumë larg vijës së frontit. Në një kohë kur bota flet çdo ditë për tranzicion energjetik, varësia nga nafta dhe gazi vazhdon të jetë brutale. Dhe kur energjia kthehet në armë, pasojat nuk ndalen kurrë vetëm te lufta. Ato përplasen drejt e te xhepi i qytetarëve, te biznesi dhe te ritmi i gjithë ekonomisë globale./CorrieredellaSera