Kriza e besimit kërkon zgjidhje politike

Në një demokraci, protesta është mënyrë legjitime për të shprehur pakënaqësinë dhe për t’u kërkuar institucioneve llogari. Ajo nuk zëvendëson zgjedhjet, parlamentin apo procedurat kushtetuese. Por as institucionet nuk duhet ta trajtojnë protestën si një zhurmë kalimtare, pa iu përgjigjur arsyeve që e kanë shkaktuar.

Kur qytetarët nuk besojnë se institucionet i dëgjojnë, se zgjedhjet u mundësojnë të zgjedhin lirshëm ose se administrata shtetërore u shërben të gjithëve njësoj, përgjigjja duhet të jetë politike dhe institucionale. Ajo duhet të synojë uljen e tensioneve, shqyrtimin serioz të pretendimeve dhe krijimin e kushteve për konkurrencë demokratike të besueshme.

Propozimi për një pakt politik lidh tri detyra: nisjen e një dialogu me përfaqësim dhe përgjegjësi, shqyrtimin e mundësisë për qeveri tranzitore dhe zgjedhje të parakohshme, si dhe reformimin e institucioneve që administrojnë konkurrencën politike. Ky është një propozim për negocim. Kërkesat e protestuesve nuk paraqiten si të pranuara paraprakisht; ato shtrohen për shqyrtim, përgjigje dhe marrëveshje të mundshme, në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet e Republikës së Shqipërisë.

Dialogu si themel i një kontrate të re shoqërore

Një dialog kombëtar me përfaqësim të qartë dhe përgjegjësi publike nuk duhet parë thjesht si takim për të ulur tensionet. Ai duhet të krijojë mundësinë që qytetarët, përfaqësuesit politikë dhe institucionet të rishikojnë marrëdhënien mes tyre: çfarë i detyrohet shteti qytetarit, si duhet t’i përgjigjen institucionet publikut dhe mbi çfarë parimesh ushtrohet pushteti në emër të tij. Në këtë kuptim, dialogu mund të shërbejë si hapi i parë drejt një kontrate të re shoqërore.

Kontrata shoqërore nuk është vetëm një marrëveshje mes partive dhe as një dokument që nënshkruhet për të mbyllur një krizë. Ajo është mirëkuptimi publik se pushteti buron nga qytetarët, se institucionet e ushtrojnë atë në emër të tyre dhe se ky pushtet kufizohet nga ligji, të drejtat, barazia politike dhe përgjegjësia publike.

Qytetarët, nga ana e tyre, duhet të kenë mundësi të marrin pjesë në jetën demokratike, të shprehin kundërshtimin pa frikë dhe të kërkojnë llogari për vendimet që ndikojnë në jetën e tyre.

Kur ky mirëkuptim dobësohet, institucionet mund të vazhdojnë të funksionojnë formalisht, por besimi në vendimet e tyre mund të bjerë. Qytetarët mund të votojnë, por të mos ndihen të përfaqësuar; administrata mund të zbatojë rregullat, por të perceptohet si e varur nga pushteti i radhës; zgjedhjet mund të mbahen, por rezultatet të mos pranohen gjerësisht si shprehje e vullnetit të lirë. Në këto rrethana, përgjigjja nuk mund të jetë vetëm thirrja për qetësi.

Qetësia pa dëgjim nuk është pajtim, ndërsa dialogu pa mundësi reale për të ndikuar nuk është përfaqësim.

Prandaj, dialogu duhet të ketë një qëllim më të gjerë se arritja e një marrëveshjeje të përkohshme mes aktorëve politikë. Ai duhet të ndihmojë në përcaktimin e rregullave më të besueshme për marrëdhënien mes qytetarit dhe shtetit: si përfaqësohen qytetarët, si mbrohet vota, si shpërndahet përgjegjësia për vendimet publike dhe si mund të ndreqen shkeljet. Një kontratë e re shoqërore nuk mund të shpallet nga njëra palë dhe as të ndërtohet vetëm brenda institucioneve.

Ajo duhet të dalë nga një proces i hapur, ku kërkesat dëgjohen, propozimet shqyrtohen dhe angazhimet bëhen publike.

Asnjë palë nuk mund të pretendojë se përfaqëson e vetme të gjithë shoqërinë. Protestuesit mund të kenë pikëpamje dhe kërkesa të ndryshme; partitë nuk përfaqësojnë vetvetiu çdo votues; dhe një qeveri me mandat parlamentar ka përgjegjësi të dëgjojë edhe qytetarët që nuk ndihen të përfaqësuar. Tryeza duhet të jetë mjaftueshëm e kufizuar për të mundësuar negociata, por edhe mjaftueshëm gjithëpërfshirëse që vendimet të mos merren nga një rreth i mbyllur.

Përfaqësuesit e protestuesve duhet të kenë mandat të qartë e të dokumentuar nga grupet që përfaqësojnë. Ata duhet të raportojnë rregullisht se çfarë është diskutuar, çfarë është pranuar, çfarë është refuzuar dhe cilat çështje mbeten të hapura.

Qeveria duhet të përfaqësohet nga persona që mund të japin përgjigje institucionale dhe të negociojnë brenda kompetencave të tyre. Dy partitë kryesore parlamentare duhet të caktojnë përfaqësues të autorizuar, sidomos për negociatat që lidhen me Kodin Zgjedhor dhe marrëveshjen politike.

Shoqëria civile, ekspertët e pavarur dhe grupet që preken drejtpërdrejt nga reformat duhet të kenë mundësi reale të japin kontribut. Pjesëmarrja e tyre nuk duhet të jetë vetëm formale: propozimet duhet të regjistrohen, të shqyrtohen dhe të marrin përgjigje.

Kontrata e re shoqërore duhet të përcaktojë përgjegjësitë e ndërsjella. Shteti duhet të garantojë zbatimin e barabartë të ligjit, shërbime publike që funksionojnë, përdorim të përgjegjshëm të parasë publike dhe mbrojtje të të drejtave.

Qytetarët duhet të kenë mundësi të marrin pjesë, të kundërshtojnë paqësisht, të informohen dhe të kërkojnë llogari. Kjo nuk kërkon që palët të heqin dorë nga dallimet. Kërkon që ato të konkurrojnë brenda rregullave të përbashkëta dhe të pranojnë përgjegjësinë për veprimet e tyre.

Një dialog me rregulla, afate dhe rezultate të matshme

Për të qenë i besueshëm, dialogu duhet të ketë mandat të shkruar, rend dite, kalendar, sekretariat të përbashkët dhe afate për përgjigjet. Takimet duhet të dokumentohen. Pas secilës mbledhje duhet të publikohet një përmbledhje e çështjeve të trajtuara, angazhimeve të marra dhe pikave ku palët nuk janë pajtuar.

Kur nuk arrihet formulim i përbashkët, secila palë duhet të ketë të drejtë të publikojë qëndrimin e vet, të mbështetur në dokumentet e procesit. Çdo angazhim duhet të përcaktojë institucionin përgjegjës, veprimin që do të ndërmerret, afatin dhe mënyrën si do të vërtetohet zbatimi. Pa këto elemente, marrëveshja rrezikon të mbetet deklaratë politike.

Një lehtësues i pavarur mund të ndihmojë në drejtimin e bisedimeve, ruajtjen e mundësive të barabarta për pjesëmarrje dhe kapërcimin e bllokimeve. Ai nuk duhet të vendosë në emër të palëve. Përgjegjësia për zgjidhjet, shpjegimin e tyre para publikut dhe zbatimin e tyre mbetet te aktorët shqiptarë.

Qeveri tranzitore me mandat të kufizuar

Një nga kërkesat që duhet shqyrtuar në dialog është krijimi i një qeverie tranzitore me detyrë të kufizuar për administrimin e vendit dhe përgatitjen e zgjedhjeve të parakohshme. Ky është propozim politik për negociim dhe mund të zbatohet vetëm nëpërmjet procedurave kushtetuese e ligjore.

Nëse palët pajtohen se qeveria tranzitore është e nevojshme, mandati i saj duhet të jetë i shkruar, i kufizuar në kohë dhe i qartë për publikun. Ai duhet të përfshijë administrimin e zakonshëm të punëve publike, garantimin e paanshmërisë së administratës dhe burimeve shtetërore gjatë procesit zgjedhor, përgatitjen institucionale e logjistike të zgjedhjeve dhe zbatimin e masave të dakordësuara për integritetin e tyre.

Marrëveshja duhet të përcaktojë përbërjen e qeverisë, mënyrën e emërimit, përgjegjshmërinë, kufizimet e mandatit dhe rregullat për vendimet me ndikim afatgjatë. Një qeveri tranzitore nuk duhet të përdoret për të ndryshuar pa nevojë politikat publike ose për të kryer emërime që paracaktojnë periudhën pas zgjedhjeve. Çdo përjashtim duhet të arsyetohet, të bëhet publik dhe të jetë në përputhje me ligjin.

Marrëveshja politike nuk mund të zëvendësojë vendimmarrjen kushtetuese të institucioneve. Krijimi i qeverisë tranzitore duhet të ndjekë procedurat përkatëse dhe të ruajë përgjegjësinë parlamentare.

Zgjedhje të parakohshme dhe kushte për besueshmëri

Zgjedhjet e parakohshme mund të jenë pjesë e një zgjidhjeje politike, por vetëm nëse palët bien dakord për arsyet, afatin dhe kushtet e tyre. Data duhet të marrë parasysh kohën e nevojshme për ndryshimet ligjore, përgatitjen e administratës, informimin e zgjedhësve dhe funksionimin e mekanizmave të kontrollit.

Një datë e afërt, pa përgatitje të mjaftueshme, mund ta thellojë mosbesimin. Para zgjedhjeve duhet të përcaktohen përgjegjësitë institucionale, mënyra e zbatimit të reformave dhe procesi i trajtimit të ankesave. Duhet të sigurohet qasje e barabartë për subjektet zgjedhore, transparencë në përdorimin e burimeve publike dhe vëzhgim i besueshëm. Rekomandimet e vëzhguesve ndërkombëtarë duhet të shqyrtohen publikisht dhe të ndiqen me hapa të përcaktuar.

Zgjedhjet nuk e zgjidhin vetvetiu çdo krizë politike. Por, kur përgatiten mirë dhe administrohen në mënyrë të paanshme, ato u japin qytetarëve mundësinë të vendosin se kujt i besojnë për të qeverisur.

Zotim i dy partive kryesore për reformën zgjedhore

Dy partitë kryesore parlamentare duhet të zotohen publikisht se do të negociojnë dhe përfundojnë ndryshimet e nevojshme në Kodin Zgjedhor gjatë periudhës së tranzicionit dhe para zgjedhjeve të parakohshme, nëse palët arrijnë marrëveshje për to.

Zotimi duhet të shoqërohet me kalendar publik, grup pune me përfaqësim të palëve dhe ekspertizë të pavarur, konsultime me partitë e tjera parlamentare e shoqërinë civile, si dhe publikim të projektndryshimeve para shqyrtimit në Kuvend. Çështjet për të cilat nuk arrihet pajtim duhet të dokumentohen, bashkë me arsyet dhe propozimet alternative.

Ndryshimet mbeten përgjegjësi e Kuvendit dhe duhet të kalojnë nëpër procedurat përkatëse. Marrëveshja politike mund të përcaktojë një proces dhe një zotim për negociim, por nuk mund të zëvendësojë votimin parlamentar.

Hapja e listave dhe zgjedhja e përfaqësuesve

Hapja e listave duhet të trajtohet si çështje përfaqësimi dhe llogaridhënieje. Zgjedhësit duhet të kenë ndikim real në përzgjedhjen e kandidatëve dhe, sipas modelit që miratohet, në renditjen e tyre. Rregullat duhet të jenë të kuptueshme, të njëjta për të gjitha partitë dhe të përcaktojnë qartë si llogaritet vota për subjektin dhe kandidatin.

Reforma nuk duhet të mjaftohet me parimin e përgjithshëm të listave të hapura. Duhet të sqarojë si shënohet vota, si renditen kandidatët, si mbrohet barazia e votës dhe si sigurohet përfaqësimi i grave e grupeve të nënpërfaqësuara. Para miratimit duhen publikuar modelet e propozuara dhe vlerësimet për ndikimin e tyre në përfaqësim.

Qëllimi është të forcohet lidhja mes votuesit dhe përfaqësuesit, pa krijuar paqartësi në numërim ose pabarazi të reja mes subjekteve zgjedhore. Për këtë nevojitet diskutim teknik i hapur dhe jo vetëm marrëveshje politike e minutës së fundit.

Transparenca e financimit të partive dhe fushatave

Besueshmëria e zgjedhjeve lidhet edhe me mënyrën si financohen partitë dhe fushatat. Publiku duhet të dijë nga vijnë të ardhurat, si shpenzohen ato dhe nëse rregullat zbatohen njësoj për të gjithë.

Një kuadër më i plotë duhet të kërkojë publikim të rregullt të të ardhurave, donacioneve, shpenzimeve dhe detyrimeve financiare të partive; raportim të veçantë për fushatat dhe kandidatët; auditim të pavarur; dhe publikim në kohë të raporteve. Kur është e zbatueshme, duhet të përfshihen edhe shpenzimet për reklamim politik në platformat digjitale.

Kontrolli nuk duhet të mbështetet vetëm te vetëraportimi i partive. Organi përgjegjës duhet të ketë burimet dhe kapacitetin për të verifikuar raportet, për të publikuar gjetjet dhe për të zbatuar sanksione proporcionale. Rregullat duhet të jenë të qarta, të zbatueshme dhe të shoqëruara me të drejtën e ankimit. Pa kontroll të barabartë dhe publikim në kohë, transparenca mbetet premtim në letër.

Administratë publike profesionale dhe neutrale

Administrata publike duhet t’u shërbejë qytetarëve dhe institucioneve, jo interesave të një partie. Gjatë zgjedhjeve, kjo kërkesë bëhet veçanërisht e rëndësishme: punonjësit, buxhetet dhe pasuritë publike nuk duhet të përdoren për fushatë.

Rekrutimi dhe ngritja në detyrë duhet të bazohen në meritë, konkurse të hapura dhe kritere të publikuara. Vendimet për emërim, lëvizje apo largim duhet të arsyetohen dhe të mund të kundërshtohen përmes procedurave të ankimit. Rekrutimet dhe lëvizjet e personelit duhet të jenë objekt kontrolli, veçanërisht gjatë periudhës zgjedhore.

Duhet të forcohen mekanizmat që parandalojnë presionin politik, ndajnë detyrën publike nga veprimtaria partiake dhe mbrojnë nëpunësit që zbatojnë ligjin në mënyrë të paanshme. Nëse krijohet një qeveri tranzitore, ajo duhet të respektojë të njëjtat parime dhe të mos e kthejë tranzicionin në valë të reja emërimesh.

Pavarësia e administratës lidhet drejtpërdrejt me kontratën shoqërore: qytetarët duhet të marrin shërbime dhe trajtim të barabartë, pavarësisht bindjeve politike apo përkatësisë partiake.

Një Komision Qendror Zgjedhor i pavarur dhe profesional

Komisioni Qendror i Zgjedhjeve duhet të gëzojë besim për paanshmërinë e vendimeve dhe profesionalizmin e administrimit. Propozimi për reformë synon që përbërja dhe mënyra e përzgjedhjes së tij të mos varen nga ndarja e posteve mes partive.

Duhet të shqyrtohen kritere të qarta profesionale dhe integriteti, procedurë e hapur dhe e bazuar në meritë, dëgjesa publike, publikimi i kritereve e arsyetimit të përzgjedhjes, si dhe garanci për mandat të qëndrueshëm e pavarësi funksionale. Nevojiten rregulla për konfliktin e interesit, burime të mjaftueshme për administrimin e zgjedhjeve, raportim publik dhe mundësi ankimi sipas ligjit.

Pavarësia nuk do të thotë mungesë llogaridhënieje. KQZ-ja duhet të shpjegojë vendimet, të publikojë informacionin në kohë dhe t’u nënshtrohet mekanizmave ligjorë të kontrollit. Modeli përfundimtar duhet të negociohet me ekspertizë dhe të miratohet në përputhje me Kushtetutën.

Mbështetja e Shteteve të Bashkuara, Bashkimit Evropian dhe Gjermanisë

Partnerët ndërkombëtarë mund të ndihmojnë në rritjen e besimit te procesi përmes lehtësimit, vëzhgimit dhe monitorimit politik. Palët shqiptare mund t’u kërkojnë Shteteve të Bashkuara, Bashkimit Evropian dhe Republikës Federale të Gjermanisë të caktojnë përfaqësues për këtë qëllim. Gjermanisë mund t’i propozohet një rol i posaçëm në lehtësimin e dialogut, në koordinim me Bashkimin Evropian dhe Shtetet e Bashkuara.

Roli i tyre mund të përfshijë pjesëmarrje në takime të dakordësuara, këshillim për procedurat, ndihmë në monitorimin e angazhimeve dhe raporte periodike mbi ecurinë. Çdo rol i tillë kërkon pranimin e shprehur të partnerëve ndërkombëtarë. Ata nuk mund të zëvendësojnë institucionet shqiptare dhe nuk mund të marrin vendime në vend të palëve.

Garancitë që partnerët ndërkombëtarë mund të ofrojnë janë politike dhe institucionale, brenda mandatit që pranojnë. Një mekanizëm i tillë ka vlerë kur është transparent, i paanshëm dhe i përcaktuar qartë: ai duhet t’i ndihmojë palët të mbajnë përgjegjësi për zotimet e tyre, jo t’i heqë përgjegjësinë secilës palë për vendimet e veta.

Monitorimi, zbatimi dhe përgjegjësia publike

Çdo marrëveshje përfundimtare duhet të përcaktojë për secilin angazhim veprimin që do të kryhet, institucionin përgjegjës, afatin, bazën ligjore dhe mënyrën si vërtetohet zbatimi. Një grup i përbashkët monitorimi mund të shqyrtojë ecurinë çdo dy javë dhe të publikojë raporte për masat e përmbushura, vonesat dhe arsyet e tyre.

Nëse një angazhim nuk përmbushet në afat, institucioni përgjegjës duhet të japë shpjegim me shkrim dhe të propozojë veprime korrigjuese. Në rast mospajtimi, palët mund t’i kërkojnë lehtësuesit të thërrasë konsultim. Pezullimi i përkohshëm i dialogut nuk duhet të shuajë angazhimet e marra dhe nuk duhet të kufizojë të drejtën për protestë paqësore.

Palët duhet të dënojnë dhunën, kërcënimet dhe dëmtimin e pronës. Autoritetet duhet të lehtësojnë tubimet paqësore dhe çdo ndërhyrje të bëhet në përputhje me ligjin. Pjesëmarrja paqësore në protestë ose në dialog nuk duhet të përdoret si arsye për hakmarrje, diskriminim apo presion.

Nga propozimi politik te besimi publik

Ky pakt nuk është zgjidhje e gatshme për çdo mosmarrëveshje dhe nuk e zëvendëson rendin kushtetues. Ai propozon një rrugë negociuese: dialog me mandat dhe afat; shqyrtim të qeverisë tranzitore dhe zgjedhjeve të parakohshme; zotim ndërpartiak për ndryshimin e Kodit Zgjedhor; lista më të hapura; financim politik transparent; administratë publike të pavarur; dhe administrim zgjedhor që nuk ndërtohet mbi ndarjen partiake.

Suksesi nuk do të matet nga nënshkrimi apo nga deklaratat pas takimit të parë. Ai do të matet nga zbatimi: a u ndryshuan rregullat, a u mbrojt neutraliteti i institucioneve, a u bënë financat politike më transparente dhe a mundën qytetarët të besojnë se vota e tyre numërohet e përfaqësimi i tyre ka peshë?

Një kontratë e re shoqërore nuk premton se palët do të mendojnë njësoj.

Ajo nënkupton zotimin që dallimet të trajtohen pa dhunë, pushteti të ushtrohet brenda kufijve të ligjit, institucionet të japin llogari dhe qytetarët të mos përjashtohen nga vendimet që përcaktojnë të ardhmen e tyre. Nëse dialogu i përmbush këto kushte, ai mund të shkojë përtej zgjidhjes së një përplasjeje të çastit dhe të bëhet pikënisje për një marrëdhënie më të drejtë e më të besueshme mes shoqërisë dhe shtetit.