Debati për uljen e numrit të deputetëve në Shqipëri është rikthyer periodikisht në diskursin publik si një propozim që paraqitet nën petkun e efikasitetit institucional dhe rritjes së cilësisë së përfaqësimit. Në dukje, ky argument tingëllon racional: më pak deputetë, më pak kosto, më shumë cilësi. Por analiza serioze akademike dhe krahasuese dëshmon të kundërtën. Nuk ekziston asnjë lidhje automatike midis zvogëlimit të madhësisë së parlamentit dhe përmirësimit të demokracisë. Përkundrazi, në vende me demokraci të brishtë ose në tranzicion, një reduktim i tillë mund të prodhojë pasoja të rënda: dobësim të pluralizmit, rritje të përqendrimit të pushtetit dhe largim më të madh të qytetarit nga institucionet përfaqësuese.

Një nga teoritë më të njohura në shkencën politike mbi madhësinë optimale të parlamenteve është ajo e politologut Rein Taagepera, i cili formuloi të ashtuquajturin “ligji i rrënjës kubike”. Sipas kësaj qasjeje, madhësia e një parlamenti në shumicën e demokracive funksionale tenton të jetë afërsisht rrënja kubike e popullsisë. Ky model nuk është normë absolute, por një tregues empirik i balancës mes efikasitetit dhe përfaqësimit. Për vende me karakteristikat demografike të Shqipërisë, ky standard nuk sugjeron domosdoshmërisht reduktim, por ruajtje të proporcionalitetit në raport me trupën elektorale dhe kompleksitetin e përfaqësimit.

Në të njëjtën linjë, studiues si Arend Lijphart dhe Robert Dahl kanë argumentuar se demokracitë më të qëndrueshme janë ato që ndërtojnë institucione gjithëpërfshirëse dhe hapësira të gjera për përfaqësim. Lijphart thekson se sistemet konsensuale dhe pluraliste garantojnë stabilitet më të madh në shoqëri me diversitet politik dhe social. Kjo do të thotë se cilësia e parlamentit nuk përcaktohet nga numri i mandateve, por nga mënyra e funksionimit të sistemit zgjedhor, autonomia e deputetit, demokracia e brendshme partiake dhe llogaridhënia institucionale.

Në rastin shqiptar, problemi kryesor nuk ka qenë kurrë numri i deputetëve, por niveli i kontrollit të partive mbi përzgjedhjen e tyre. Raportet e vazhdueshme të OSCE/ODIHR mbi proceset zgjedhore në Shqipëri kanë identifikuar si sfida kryesore centralizimin e vendimmarrjes brenda partive, dominimin e kryetarëve dhe mungesën e konkurrencës reale në listat zgjedhore. Kjo tregon qartë se një parlament më i vogël nuk do të prodhojë automatikisht më shumë cilësi; përkundrazi, në një sistem të centralizuar, ai mund ta përforcojë kontrollin e elitave partiake.

Madje, ulja e numrit të deputetëve e dëmton vetë logjikën e demokracisë përfaqësuese, sepse rrit dhe blindon monopolin e dy subjekteve kryesore politike. Në një sistem me më pak mandate, pragu efektiv zgjedhor rritet natyrshëm, duke e bërë shumë më të vështirë hyrjen e partive të reja ose të vogla në parlament. Kjo do të thotë se konkurrenca politike ngushtohet dhe sistemi shkon drejt një duopoli të konsoliduar, ku alternanca reale bëhet më e vështirë.

Nga perspektiva e teorisë së sistemeve partiake, studiues si Giovanni Sartori kanë argumentuar se mekanizmat institucionalë që kufizojnë hyrjen e aktorëve të rinj prodhojnë sisteme të mbyllura, ku partitë tradicionale riprodhojnë pushtetin e tyre në mënyrë ciklike. Në këtë kuptim, reduktimi i deputetëve nuk është neutral: ai ndryshon ekuilibrin konkurrues në favor të strukturave të mëdha ekzistuese.

Kjo ka pasoja të drejtpërdrejta për demokracinë shqiptare. Një sistem i tillë pengon përfaqësimet e reja, zvogëlon mundësinë e inovacionit politik dhe e bën pothuajse të pamundur që një subjekt i ri, edhe nëse fiton mbështetje të konsiderueshme, të arrijë të shndërrohet në shumicë qeverisëse. Pra, ulja e deputetëve nuk rrit cilësinë e sistemit, por e ngurtëson atë dhe e mbyll ndaj alternativave të reja.

Përfaqësimi politik nuk është luks numerik, por thelb kushtetues. Sa më i vogël të jetë numri i deputetëve, aq më i lartë bëhet raporti qytetar–përfaqësues. Kjo dobëson lidhjen territoriale dhe sociale midis elektoratit dhe mandatit. Deputeti rrezikon të mos jetë më zëri i një komuniteti konkret, por një figurë abstrakte, e larguar nga realiteti lokal.

Ky debat bëhet edhe më paradoksal në kushtet kur Shqipëria ka zgjeruar trupën elektorale përmes përfshirjes së diasporës në votim. Shqiptarët që jetojnë jashtë vendit tashmë kanë të drejtë të marrin pjesë në zgjedhje, por kjo mbetet një e drejtë e pjesshme, sepse nuk shoqërohet me mekanizma të dedikuar përfaqësimi. Pra, diaspora mund të zgjedhë, por nuk ka një kanal institucional që ta përfaqësojë drejtpërdrejt në organin legjislativ. Në këtë kontekst, ulja e numrit të deputetëve do të krijonte një disproporcion edhe më të madh: një elektorat më i gjerë, por me më pak përfaqësues.

Kjo bie ndesh me frymën e Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, e cila garanton jo vetëm të drejtën për të zgjedhur, por edhe të drejtën për t’u përfaqësuar. Përfaqësimi është pjesë e sovranitetit popullor dhe nuk mund të reduktohet në një funksion teknik.

Përvoja ndërkombëtare ofron mësime të vlefshme. Në Itali, reforma kushtetuese e vitit 2020 uli numrin e parlamentarëve, por debati akademik mbeti kritik. Juristi kushtetues Gustavo Zagrebelsky paralajmëroi se reduktimi numerik, pa riformatim të ligjit zgjedhor dhe të rolit të parlamentit, dobëson përfaqësimin territorial dhe rrit varësinë nga partitë.

Në vende si Gjermani, Francë dhe Itali, çështja e përfaqësimit është trajtuar përmes strukturave bikamerale. Dhoma e ulët përfaqëson popullin proporcionalisht, ndërsa dhoma e lartë mbron interesat territoriale ose komunitare.

Pikërisht këtu Shqipëria duhet të orientojë debatin. Në vend të një reduktimi mekanik të deputetëve, vendi duhet të mendojë për modernizimin e arkitekturës parlamentare. Një model bikameral do të ishte një zgjidhje më funksionale dhe më afatgjatë. Dhoma e parë do të vazhdonte të garantonte përfaqësimin proporcional politik, ndërsa një dhomë e dytë – një senat – do të mund të përfaqësonte drejtpërdrejt territorin, qarqet dhe diasporën shqiptare.

Një senat shqiptar do të krijonte hapësirën institucionale që shqiptarët jashtë vendit të mos jenë vetëm trupë votuese, por subjekt real politik. Kjo do të forconte lidhjen mes shtetit dhe diasporës, do të rriste cilësinë e vendimmarrjes dhe do të sillte një balancë të re në sistemin institucional shqiptar.

Në përfundim, ulja e numrit të deputetëve nuk është reformë që garanton cilësi. Përkundrazi, ajo rrezikon të deformojë demokracinë, të forcojë duopolin partiak dhe të mbyllë sistemin ndaj alternativave të reja politike. Shqipëria nuk ka nevojë për më pak përfaqësim, por për më shumë dhe më të drejtë përfaqësim. Reforma e së ardhmes duhet të synojë zgjerimin e hapësirës demokratike, jo tkurrjen e saj. Vetëm kështu parlamenti mund të mbetet pasqyra reale e kombit shqiptar, brenda dhe jashtë kufijve.