Bashkimi Europian po punon për krijimin e mekanizmave të rinj që synojnë të garantojnë se vendet që anëtarësohen në të ardhmen do të vazhdojnë të respektojnë rregullat e unionit edhe pas hyrjes në BE dhe nuk do të përdorin të drejtën e vetos për të penguar vendimmarrjen europiane.

Komisionerja për Zgjerimin, Marta Kos, tha në një intervistë për POLITICO se Brukseli po ndërton një sistem të ri mbrojtës që do të aktivizohet në rast se vendet e reja anëtare devijojnë nga reformat ose nuk zbatojnë më detyrimet që kanë marrë përsipër gjatë procesit të integrimit.

“Nëse shteti i ri anëtar do të ndjekë rregullat, nuk do të ndodhë asgjë. Nëse nuk do t’i ndjekë ato, masat mbrojtëse do të godasin fort dhe ky është sistemi që po ndërtojmë”, deklaroi Kos gjatë një takimi të ministrave të Jashtëm të BE-së në Luksemburg.

Deklarata e saj vjen në një moment të rëndësishëm për procesin e zgjerimit. Bashkimi Europian ka hapur raundin e parë të negociatave të detajuara të anëtarësimit me Ukrainën dhe Moldavinë, ndërsa Mali i Zi ka përfunduar edhe dy kapituj të tjerë negociues dhe është afruar më shumë me anëtarësimin.

Sipas Kos, Komisioni Europian ka tashmë disa ide konkrete për forcimin e sistemit të kontrollit ndaj vendeve të reja anëtare. Mes tyre përfshihen mekanizma mbrojtës dhe periudha kalimtare, gjatë të cilave disa të drejta të anëtarësimit nuk do të jepen menjëherë.

Ajo shpjegoi se Komisioni po konsultohet me shtetet anëtare që shprehin shqetësime se një zgjerim i ri mund ta bëjë më të vështirë procesin e vendimmarrjes ose mund t’u japë mundësi qeverive të ardhshme të tërhiqen nga reformat sapo të sigurojnë anëtarësimin.

Franca, Gjermania dhe Holanda janë ndër vendet që prej kohësh kanë argumentuar se zgjerimi duhet të shoqërohet me garanci të forta për respektimin afatgjatë të reformave dhe për ruajtjen e balancave brenda Bashkimit Europian.

Kancelari gjerman Friedrich Merz dhe presidenti francez Emmanuel Macron janë ndër liderët që mbështesin një qasje me faza ndaj integrimit europian. Sipas kësaj ideje, vendeve të tjera të Ballkanit Perëndimor, si Shqipëria, mund t’u ofrohen përfitime ekonomike dhe politike përpara se të bëhen anëtare me të drejta të plota të Bashkimit Europian.

“Çfarë po shoh tani, ndryshimi i javëve të fundit, është se gjithnjë e më shumë liderë në shtetet tona anëtare po angazhohen dhe po sjellin ide. Shpresoj që së shpejti të mund të tregojmë më shumë, por ideja kryesore është se, bazuar në përvojat tona të mëparshme me disa prej vendeve anëtare, kemi pasur probleme sepse rregullat nuk janë ndjekur më”, tha Kos.

Në intervistë përmendet edhe rasti i Hungarisë. Nën drejtimin e kryeministrit Viktor Orban, Budapesti ka bllokuar në mënyrë të përsëritur vendime që kërkonin konsensus në nivel europian, përfshirë sanksionet ndaj Rusisë dhe mbështetjen për Ukrainën.

Përplasjet mes Brukselit dhe Hungarisë kanë çuar gjithashtu në ngrirjen e më shumë se 10 miliardë eurove fonde europiane, për shkak të akuzave se Budapesti nuk po respektonte standardet demokratike dhe detyrimet në fushën e drejtësisë.

Sipas diplomatëve europianë, një situatë e tillë është pikërisht ajo që BE dëshiron të shmangë me zgjerimet e ardhshme.

Muajin e kaluar, Mali i Zi, me një popullsi prej pak më shumë se 600 mijë banorësh, nisi hartimin e traktatit të anëtarësimit në Bashkimin Europian. Ky zhvillim ka rritur shpresat në Podgoricë se vendi mund të bëhet anëtari i parë i ri i BE-së që nga anëtarësimi i Kroacisë në vitin 2013.

Kos tha se traktati i Malit të Zi pritet të shërbejë si model për anëtarësimet e ardhshme.

“Ajo që do të jetë e re këtë herë dhe që do të ndodhë për herë të parë me traktatin e anëtarësimit të Malit të Zi, është mënyra se si do të garantohet që një vend, pasi bëhet anëtar i Bashkimit Europian, të vazhdojë t’i respektojë rregullat edhe pas pesë, dhjetë apo pesëmbëdhjetë vitesh”, deklaroi ajo.

Edhe kryeministri malazez Milojko Spajiç ka shprehur gatishmëri për mekanizma të tillë. Ai deklaroi më herët për POLITICO se Mali i Zi nuk do t’i kundërshtonte masat mbrojtëse nëse ato ndihmojnë në ruajtjen e besueshmërisë së procesit të zgjerimit dhe të besimit mes vendeve anëtare, me kusht që rregullat të jenë të qarta, të parashikueshme dhe të përdoren vetëm kur një vend nuk respekton realisht angazhimet e marra.

Megjithatë, Kos nënvizoi se procesi i zgjerimit do të vazhdojë të bazohet te meritat dhe rezultatet konkrete të secilit kandidat.

Sipas saj, Ukraina dhe Moldavia kanë ecur paralelisht deri tani, por sapo të hapen të gjitha grupkapitujt negociues, ritmi i avancimit nuk do të jetë domosdoshmërisht i njëjtë.

“Vendi që do të japë më shumë rezultate do të jetë në gjendje të ecë më shpejt”, tha komisionerja për Zgjerimin, duke lënë të kuptohet se gara për anëtarësim do të varet kryesisht nga progresi i secilit vend në zbatimin e reformave.