Sa herë që flitet për marrëdhëniet e Shqipërisë me Izraelin, disa opinionistë sjellin në bisedë edhe mbrojtjen e hebrenjve gjatë Luftës së Dytë Botërore. Është e kuptueshme që kjo histori të përmendet, por duhet rrëfyer me përgjegjësi: pa ia atribuar një partie atë që bënë njerëz e familje të caktuara dhe pa e përdorur si zbukurim të debatit politik të ditës. Mbrojtja e hebrenjve është një nga faqet më të ndritura të historisë sonë, por vlera e saj qëndron te faktet dhe te njerëzit që morën rrezikun mbi vete.

Pas pushtimit gjerman të vitit 1943, hebrenjtë në Shqipëri u gjendën përballë një rreziku të madh. Autoritetet gjermane kërkuan të dhëna për hebrenjtë që ndodheshin në vend, por shqiptarët nuk ua dorëzuan listat që kërkonin pushtuesit. Sipas Yad Vashemit, në disa raste edhe institucione shqiptare ndihmuan familjet hebreje me dokumente të rreme, që ato të mund të jetonin mes popullsisë pa u identifikuar. Shqipëria kishte një komunitet të vogël hebre vendas, por gjatë luftës u bë strehë edhe për refugjatë që kishin ardhur nga Gjermania, Austria, Serbia, Greqia dhe Jugosllavia. Numri i saktë i tyre nuk dihet; vlerësimet e përmendura nga Yad Vashemi shkojnë nga 600 deri në 1,800 refugjatë.

Kjo mbrojtje nuk mund të paraqitet si vepër e Partisë Komuniste pas vitit 1941. Komunistët shqiptarë ishin kundërshtarë të fashizmit dhe nazizmit, prandaj kundërshtimi i përndjekjes së hebrenjve përputhej me qëndrimin e tyre ideologjik. Por një gjë është të jesh kundër nazizmit, e një gjë tjetër të jesh autori i çdo akti shpëtimi. Dëshmitë e mbledhura nga Yad Vashemi flasin kryesisht për nisma individuale e familjare, ndërsa përfshirja e grupeve të rezistencës nuk del në mënyrë të njëtrajtshme në dosjet e shpëtuesve. Kjo histori duhet t’ua njohë meritën atyre që strehuan, ushqyen e fshehën hebrenjtë, pa ia kaluar një partie atë që nuk ishte vepër e saj.

Një histori që tregon se çfarë nënkuptonte kjo mbrojtje është ajo e familjes Mandil, hebrenj nga Jugosllavia. Gjatë luftës, Mosa Mandil, bashkëshortja e tij dhe fëmijët e tyre kaluan nëpër rrezik e internim përpara se të mbërrinin në Kavajë. Mosa hapi atje një studio fotografike, ndërsa i biri, Gavra, shkoi në shkollë me një identitet të rremë: paraqitej si një djalë mysliman me emrin Ibrahim Mele dhe mësoi lutjet myslimane që të mos ngjallte dyshime. Familjet hebreje duhej të paraqiteshin çdo ditë në polici, por përndryshe mund të jetonin lirisht. Banorët u sillnin ushqim e batanije, ndërsa Mosa u krijoi vetes një jetë pune mes tyre. Muzeu Përkujtimor i Holokaustit në SHBA ruan edhe një fotografi të tij dhe Gavrës me zyrtarë vendorë të Kavajës.

Kur rreziku u shtua, Refik Veseli, i cili kishte punuar si nxënës në studion fotografike të Mosës, u kërkoi prindërve të tij t’i merrnin hebrenjtë në shtëpi. Familja Veseli i çoi në Krujë. Sipas dëshmisë së vëllezërve Hamid dhe Xhemal Veseli, rrugëtimi drejt shtëpisë zgjati 36 orë. Të rriturit fshiheshin gjatë ditës në një shpellë malore dhe visheshin si fshatarë; fëmijët mund të rrinin me fëmijët e tjerë të fshatit. Familja i strehoi për nëntë muaj, deri në çlirimin e zonës. Fqinjët e dinin se në shtëpinë e Veselëve kishte hebrenj, por nuk i denoncuan. Pas luftës, familja Mandil u kthye në Jugosllavi dhe Refik Veseli e vizitoi. Miqësia mes dy familjeve vazhdoi.

Rreziku nuk ishte thjesht një frikë e përgjithshme. Në një rast, gjermanët kontrolluan shtëpitë në kërkim të një arme të humbur. Nuk e gjetën armën, por ekzekutuan ushtarin që e kishte humbur. Në një kohë kur një kontroll mund të sillte vdekjen, familjet shqiptare vazhdonin të fshihnin njerëz të përndjekur nën çatitë e tyre. Ata ndanin ushqimin, ndryshonin emra, sajonin histori dhe përpiqeshin që çdo ditë të dukej sa më e zakonshme.

Një tjetër histori vjen nga Shëngjergji. Në vitin 1943, gjatë Ramazanit, shtatëmbëdhjetë hebrenj mbërritën në fshat nga Tirana, duke ikur nga gjermanët. Lime Balla kujtonte se në fillim nuk e dinte se ishin hebrenj. Fshatarët i ndanë mes shtëpive dhe familja Balla mori në strehim tre vëllezër me mbiemrin Lazar. Familja ishte e varfër, por nuk pranoi pagesë për ushqimin a strehimin. I veshën të ardhurit si fshatarë dhe i mbajtën për pesëmbëdhjetë muaj. Edhe policia vendore e dinte se në fshat po strehoheshin hebrenj. Pas luftës, lidhja u këput për dekada; vetëm në vitin 1990, dy prej vëllezërve Lazar arritën të kontaktonin sërish familjen Balla nga Izraeli.

Në Kavajë veproi edhe Mihal Lekatari, i cili ndihmoi familjen Konforti me dokumente të rreme. Dëshmia e Naftali Konfortit, e përfshirë në studimin e Yad Vashemit, përmend njerëz në qytet që u qëndronin pranë familjeve hebreje. Ky lloj ndihme kërkonte më shumë se një derë të hapur: duheshin dokumente, ushqim, vende të sigurta, njerëz që të njihnin e të besonin, dhe gatishmëri për ta rrezikuar veten për jetën e dikujt tjetër.

Në këto episode shfaqet besa, një fjalë që nuk është thjesht sinonim i premtimit. Ajo mbart kuptimin e fjalës së dhënë dhe të përgjegjësisë ndaj atij që ka besuar te ti. Yad Vashemi e përshkruan besën si një zotim që i jep tjetrit mundësinë të besojë në duart e tua jetën e vet dhe të familjes së tij. E gjithë kjo peshë është e vështirë të përmblidhet me një fjalë të vetme në gjuhë të tjera. Por besa nuk duhet kthyer në legjendë që na kursen nga pyetjet e vështira. Ajo merr kuptim në veprime konkrete: në derën që hapet, në dokumentin që falsifikohet, në ushqimin që ndahet dhe në heshtjen e fqinjit që nuk denoncon.

Historia nuk ishte pa humbje. Vëllezërit Veseli nuk morën vesh se ç’u bë me familjen Ben Joseph, e cila u largua herët drejt Jugosllavisë. As nuk duhet lënë të kuptohet se çdo shqiptar veproi njësoj, apo se vendi ishte i lirë nga pushtimi e bashkëpunimi. Por dëshmitë tregojnë se shumë njerëz nuk e pranuan urdhrin e pushtuesit si detyrim moral dhe zgjodhën të mbronin njerëz që rrezikonin të përndiqeshin e të vriteshin.

Pikërisht kjo histori e bën të kuptueshme pse ideja e një muzeu kushtuar hebrenjve në Vlorë ka rëndësi. Vlora ka një histori të gjatë të pranisë hebreje, të lidhur me lëvizjet e njerëzve në Mesdhe, me tregtinë dhe me jetën e qytetit. Një muze mund ta sjellë këtë histori në dritë dhe të tregojë jo vetëm shpëtimin gjatë Luftës së Dytë Botërore, por edhe bashkëjetesën e komunitetit hebre me qytetin ndër shekuj.

Megjithatë, debati publik për muzeun në Vlorë nuk është vetëm debat nëse duhet apo jo të kujtohet historia hebraike. Ai lidhet edhe me vendin ku po ndërtohet muzeu dhe me mënyrën si ndërhyrja prek trashëgiminë e qytetit. Kundërshtarët e projektit kanë ngritur shqetësimin se punimet në qendrën historike mund të cenojnë Klubin “Labëria” dhe ndërtesën e lidhur me historinë e tij. Në shtator pati protesta në kantier dhe kërkesa për ndalimin e punimeve, me argumentin se kjo pjesë e Vlorës duhet ruajtur dhe se kujtesa e qytetit nuk duhet dëmtuar në emër të një projekti të ri.

Nga ana tjetër, mbështetësit e muzeut theksojnë se Vlora duhet ta dokumentojë historinë e komunitetit hebre dhe se projekti është një akt kujtese e mirënjohjeje për bashkëjetesën dhe mikpritjen shqiptare. Erion Solomon, i cili e paraqet veten si pjesëtar i komunitetit hebre të Vlorës, ka kundërshtuar pretendimin se muzeu do të zërë vetë godinën e Klubit “Labëria”; sipas tij, muzeu po ndërtohet pranë saj, ndërsa klubi mbetet më vete. Ai ka thënë gjithashtu se financimi vjen nga një fondacion hebre, jo nga buxheti i shtetit shqiptar. Këto janë pretendime të rëndësishme në debat dhe duhen verifikuar përmes projektit, dokumenteve të pronësisë e lejeve dhe planit të ndërhyrjes.

Auron Tare, në analizën e tij për muzeun dhe Klubin “Labëria”, argumenton se historia hebraike meriton të rrëfehet, por se ajo nuk duhet të fshijë një kujtesë tjetër të Vlorës. Thelbi i shqetësimit të tij është ruajtja e ndërtesës dhe e lidhjes së saj me historinë e Labërisë. Ky është një shqetësim që meriton përgjigje me dokumente e transparencë, jo me akuza apo me kundërvënie mes hebrenjve dhe shqiptarëve.

Nuk ka arsye që Vlora të zgjedhë mes historisë hebraike dhe asaj të Klubit “Labëria”. Një muze i ndërtuar me respekt për trashëgiminë mund t’i tregojë të dyja: praninë hebreje, jetën e përbashkët në qytet dhe historinë e ndërtesave e të institucioneve vendore. Por kjo kërkon sqarim publik të projektit, të vendndodhjes së saktë, të financimit, të lejeve dhe të mënyrës si do të mbrohet ndërtesa historike. Nëse ka mospërputhje mes asaj që premtohet dhe asaj që po ndërtohet, ato duhen zgjidhur hapur. Respekti për historinë hebraike nuk mund të jetë arsye për të anashkaluar trashëgiminë e Vlorës; po ashtu, ruajtja e një ndërtese nuk duhet të kthehet në arsye për ta mohuar ose lënë në hije historinë hebraike të qytetit.

Një muze i tillë duhet të ketë dokumente, fotografi, emra familjesh, harta të rrugëve të shpëtimit dhe dëshmi të të mbijetuarve e të shpëtuesve. Duhet të tregojë si historinë e hebrenjve të Vlorës dhe lidhjet e tyre me qytetin, ashtu edhe mbrojtjen e hebrenjve në Shqipëri gjatë luftës. Kështu muzeu mund të bëhet vend studimi e kujtese, jo një pikë e re përplasjeje. Debati publik është i dobishëm kur na shtyn të kërkojmë transparencë dhe cilësi; bëhet i dëmshëm kur e kthen kujtesën në garë se cili popull apo komunitet meriton më shumë vend.

Kjo histori nuk duhet përdorur për të imponuar një qëndrim të vetëm mbi çdo debat të sotëm rreth Shqipërisë dhe Izraelit. Mbrojtja e hebrenjve është histori që duhet treguar me ndershmëri. Debatet politike të së tashmes duhen trajtuar me argumentet dhe përgjegjësitë e tyre. Të nderosh shpëtuesit shqiptarë do të thotë të tregosh çfarë bënë ata në rrethanat e kohës, jo ta përdorësh historinë si dekor të një polemike.

Kujtesa publike shqiptare ka edhe një boshllëk tjetër të madh: emigracionin pas viteve 1990, sidomos eksodin drejt Italisë. Në gusht të vitit 1991, mijëra shqiptarë kaluan Adriatikun në kërkim të lirisë dhe të një jete më të mirë. Mbërritja e anijes Vlora në Bari mbetet pamja më e njohur e atij eksodi, por pas saj qëndrojnë histori të panumërta njerëzish: familje të ndara, të rinj që u nisën drejt së panjohurës, punëtorë që lanë profesionet e tyre dhe nisën nga e para në një vend të ri.

Alban Daci, i cili ka shkruar për përvojën e emigrantëve shqiptarë në Itali dhe për ngjarjet e gushtit 1991, e përshkruan atë eksod si një përvojë të përbashkët të njerëzve me prejardhje e profesione të ndryshme, të bashkuar nga dëshira për liri dhe shpresa për një jetë më të mirë. Ai vëren gjithashtu se shumë italianë e njohën Shqipërinë për herë të parë përmes pamjeve të shqiptarëve që mbërrinin në brigjet italiane.

Në librin Edhe unë emigrant, si ju, Daci u kthehet ngjarjeve të 7–14 gushtit 1991 përmes artikujve të botuar gjatë asaj jave në gazetën italiane Corriere della Sera. Ai i sheh ato si një pikë kthese për shqiptarët që po dilnin nga izolimi dhe po fitonin lirinë për të lëvizur drejt mundësive të reja.

Emigracioni nuk mbaron te pamjet e anijeve të mbushura plot. Në shkrimin e tij për emigracionin shqiptar në Itali, Daci trajton edhe punën, studimet, pasigurinë ekonomike, integrimin dhe paragjykimet. Jeta e shqiptarëve në Itali nuk mund të përmblidhet te stereotipet që u ngjitën mbi ta në vitet e para. Ajo përfshin njerëz që punuan në ndërtim e në fabrika, që studiuan, rritën fëmijë dhe krijuan jetë të reja mes dy vendeve. Përvoja e emigrantit përfshin edhe mungesën e shtëpisë, frikën se mos humbet puna, vështirësinë për t’u pranuar dhe këmbënguljen për të ecur përpara.

Prej vitesh kam propozuar krijimin e një muzeu kushtuar eksodeve dhe emigracionit, ku të ruhen fotografi, dokumente e rrëfime të atyre që u larguan. Kam propozuar edhe që 7 gushti, dita kur anija Vlora u nis drejt Italisë, të shënohet si ditë përkujtimore e emigracionit ose e emigrantit. Kjo datë mund të bëhet një rast për të dëgjuar ata që u nisën, familjet që lanë pas dhe brezin e lindur më vonë, që shpesh e njeh atë histori vetëm nga rrëfimet e prindërve.

Një vend që kujdeset për kujtesën e vet duhet të tregojë si historinë e shqiptarëve që i dhanë strehë të huajit të përndjekur, ashtu edhe historinë e shqiptarëve që kërkuan një jetë të re përtej detit. Në njërën histori, shqiptarët hapën derën për të shpëtuar jetën e tjetrit. Në tjetrën, miliona shqiptarë kaluan kufirin në kërkim të lirisë dhe të së ardhmes. Të dyja janë pjesë e historisë sonë dhe të dyja meritojnë të ruhen e të tregohen drejt.