Ekziston një fakt i ri, që ende e kemi të vështirë ta shohim në sy: fjalët e kanë humbur çmimin. Jo sepse njerëzimi papritur ka gjetur më shumë kohë për të menduar, por sepse një klasë sistemesh – Large Language Models (LLM) – është në gjendje të prodhojë gjuhë të besueshme, koherente dhe bindëse, në sasi industriale.

Brenda pak vitesh kemi kaluar nga një botë ku fjala ishte një burim i rrallë (të shkruaje mirë kërkonte studim, kohë, përvojë) në një botë ku fjala është një mall: prodhohet me kërkesë, përshtatet me publikun, imiton regjistrin e ekspertëve, mbush hapësirat boshe me siguri gramatikore. Rezultati është një paradoks: më shumë gjuhë, më pak dije. Sepse dija, kur është serioze, kërkon kufizime: matje, pasiguri, riprodhueshmëri.

Politika – por më gjerë pushteti – gjithmonë ka preferuar të ushtrohet me fjalë. Është e natyrshme: fjala është elastike, e negociueshme, joshëse. Numri është i ngurtë, ekspozon ndaj verifikimit, nuk lejon shmangie. Sot, megjithatë, me LLM-të, nuk është më vetëm qenia njerëzore që mund të prodhojë retorikë: edhe makinat mund ta bëjnë. Dhe nëse gjuha është lënda e parë e konsensusit, atëherë përballë kemi një formë të re rreziku sistemik: qeverisja bëhet narrative, dhe narrativa mund të shkëputet nga realiteti.

Le të marrim një fushë ku dallimi midis fjalëve dhe numrave nuk është një lojë filozofike: epidemitë. Shpërthimi i E. coli O104:H4 në vitin 2011 në Gjermani dhe Francë tregoi se sa shpejt informacioni “me fjalë” mund të gjenerojë panik, dëm ekonomik dhe vendime jokonsistente. Analizat institucionale treguan si burim më të mundshëm fara të kontaminuara të përdorura për prodhimin e filizave. (European Food Safety Authority) Ndërkohë, në planin metodologjik, ekzistonte (dhe ekziston) një familje e tërë qasjesh sasiore që nuk zëvendësojnë epidemiologjinë klasike, por mund të shkurtojnë kohën midis sinjalit dhe vendimit: modele hapësinore, inferencë e burimit, kërkim i invariantëve.

Këtu puna e Massimo Buscema dhe bashkëpunëtorëve (Semeion) merr një domethënie që shkon përtej rastit të vetëm: artikulli në ISPRS International Journal of Geo-Information përshkruan algoritmin Topological Weighted Centroid (TWC) dhe e zbaton pikërisht në shpërthimin gjerman të vitit 2011 për të vlerësuar origjinën e mundshme të ngjarjes duke u nisur nga shpërndarja gjeografike e rasteve. (MDPI) Çështja nuk është “kush kishte të drejtë”. Çështja është kjo: një metodë e riprodhueshme i detyron fjalët të paguajnë haraç. Nëse pohon “origjina është këtu”, duhet të tregosh si e ke nxjerrë këtë përfundim, çfarë të dhënash ke përdorur, çfarë pasigurie pranon, cilat alternativa mbeten të hapura. Është pikërisht e kundërta e komunikimit emergjent të dominuar nga komenti dhe narrativa.

Enjëjta skemë përsëritet në financë, ku numrat nuk janë një aksesor: janë vetë objekti i pushtetit. Derivatet lindin si instrumente për menaxhimin e rrezikut: mbrojtje, kompensime, transformime të ekspozimit. Por sapo dalin nga rrethi i rigorozitetit dhe shndërrohen në storytelling (“këtë herë është ndryshe”, “rreziku është i shpërndarë”, “është një produkt i sigurt”), matematika shndërrohet në teatër. BIS (Banka për Rregullimet Ndërkombëtare) – që mbledh dhe publikon statistika mbi tregun e derivateve OTC – kujton shprehimisht se përdorimet tipike përfshijnë hedging, spekulim dhe arbitrazh: e njëjta infrastrukturë mund të stabilizojë ose destabilizojë, në varësi të mënyrës se si qeveriset. Fjalët shesin produkte; numrat, kur janë të gjurmuar mirë, zbulojnë iluzionet.

Dhe ja ku jemi te thelbi i problemit bashkëkohor: në epokën e LLM-ve, prodhimi i fjalëve është i shkallëzueshëm; prodhimi i verifikimeve jo. Një model mund të shkruajë dhjetë mijë faqe në një ditë. Asnjë redaksi, asnjë zyrë legjislative, asnjë komitet shkencor nuk mund të verifikojë dhjetë mijë faqe në një ditë. Ky disproporcion është strukturor dhe nuk zgjidhet me vullnet të mirë.

Për këtë arsye, antidoti nuk është “më shumë fjalë”, as “fjalë më të mira”. Është një ndryshim arkitekture:

Së pari: gjurmueshmëri e detyrueshme (audit trail). Çdo pohim që orienton një vendim publik, shëndetësor, financiar ose gjyqësor duhet të jetë i lidhur me një zinxhir minimal: të dhëna → burim → metodë → interval pasigurie. Nëse nuk ka gjurmueshmëri, nuk është dije: është retorikë.

Së dyti: panele monitorimi të fenomenit, jo narracione të fenomenit. Epidemitë, kriminaliteti ekonomik, menaxhimi i mbetjeve, incidentet safety-critical: janë sisteme. Një sistem qeveriset me tregues koherentë në kohë, jo me koment ditor. Nëse e ndryshojmë rrëfimin çdo javë, por nuk masim atë që ka rëndësi, po qeverisim teatër.

Së treti: LLM si ndërfaqe, jo si orakull. Modeli gjuhësor mund të jetë shumë i dobishëm për t’i bërë numrat të aksesueshëm: për të shpjeguar një raport, për të gjeneruar kod, për të përkthyer një punim shkencor në një protokoll operacional, për të ndihmuar në shkrimin e një analize. Por ai duhet të jetë i ankoruar në procedura që e detyrojnë të citojë të dhëna, të dallojë faktin nga hipoteza, të deklarojë pasigurinë. Përndryshe, rrjedhshmëria e tij bëhet një kurth njohës: ngatërrojmë cilësinë e fjalisë me të vërtetën.

Së katërti: vlerësim i vazhdueshëm i sistemeve që gjenerojnë gjuhë. Nëse modelet ndikojnë në zgjedhje reale, ato duhet të testohen siç testohen instrumentet në mjedise kritike: skenarë, metrika, mënyra dështimi, kontrolle të qëndrueshmërisë. Pyetja nuk është “a di të flasë?”; pyetja është “kur gabon, si gabon dhe me çfarë pasojash?”.

Në thelb: matematika nuk është një kult, as një disiplinë për të iniciuarit. Është forma moderne e përgjegjësisë. Është ajo që e pengon gjuhën – njerëzore apo artificiale – të shndërrohet në një narrativë vetë-referuese. Dhe sot kjo përgjegjësi është më urgjente pikërisht sepse gjuha është bërë e bollshme.

Nëse një model mund të shkruajë për ne, konkurrenca nuk do të jetë më se kush shkruan më mirë. Do të jetë se kush di të ndërtojë sisteme në të cilat çdo fjali e rëndësishme detyrohet të përballet me një matje. Në vitin 2017 ende mund të iluzionoheshim se problemi ishte “propaganda” ose “retorika” e disa individëve. Në vitin 2026 duhet të pranojmë se rreziku është strukturor: retorika është e automatizueshme.

Për këtë arsye, nëse duam të mbetemi një shoqëri e aftë për vendime racionale, nuk duhet t’i mbrojmë fjalët nga numrat. Duhet t’i mbrojmë numrat nga fjalët me kosto zero.

-----

* Roberto Isabella është mjek-kirurg, psikoanalist lakanian dhe Gjeneral Brigade (rez.) i Forcave Ajrore Ushtarake Italiane. Ka drejtuar për SEGREDIFESA iniciativa PNRM në fushat e neuroshkencave, sigurisë kognitive, cyber-it, ekzoskeleteve dhe teknologjive kuantike. Bashkëpunon me universitete dhe partnerë teknologjikë në Itali dhe Evropë mbi arkitekturat e inteligjencës njerëzore dhe artificiale.