Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit propozon ndryshime në ligjin për artin dhe kulturën, duke synuar më shumë autonomi financiare dhe artistike për institucionet publike. Nga 30% që mbajnë aktualisht, institucionet do të përfitojnë 90% të të ardhurave të gjeneruara, të cilat do të përdoren për produksione të reja, mbështetjen e artistëve dhe zhvillimin e aktiviteteve kulturore.

Një reformë e re pritet të ndryshojë mënyrën e organizimit, financimit dhe funksionimit të institucioneve publike të artit dhe kulturës në Shqipëri.

Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit ka ndërmarrë nismën për ndryshimin e ligjit nr. 10352, datë 18.11.2010, “Për artin dhe kulturën”, me synimin për të rritur autonominë e institucioneve dhe për të krijuar më shumë mundësi financiare në shërbim të krijimtarisë artistike.

Ndryshimi kryesor i propozuar lidhet me mënyrën e administrimit të të ardhurave që gjenerojnë institucionet kulturore. Sipas skemës aktuale, institucionet mbajnë vetëm 30% të të ardhurave të tyre, ndërsa 70% derdhen në Buxhetin e Shtetit. Me projektligjin e ri propozohet një raport i ndryshëm: 90% e të ardhurave do të mbeten në dispozicion të institucioneve, ndërsa vetëm 10% do të kalojnë në buxhetin e shtetit.

Përtej ndryshimit financiar, projektligji përcakton edhe mënyrat se si këto të ardhura mund të përdoren. Ato do të orientohen drejt produksioneve dhe projekteve të reja artistike, zgjerimit të repertorit, mbështetjes së artistëve dhe trupave artistike, shpërblimit të cilësisë artistike, zhvillimit profesional dhe përmirësimit të kapaciteteve teknike.

Gjithashtu, fondet mund të përdoren për promovimin e veprimtarisë artistike, zgjerimin e audiencave dhe pasurimin e koleksioneve me vepra arti. Në këtë mënyrë, institucionet do të kenë më shumë mundësi që të ardhurat e krijuara nga aktiviteti i tyre t'i rikthejnë drejtpërdrejt në zhvillimin e artit dhe kulturës.

Skema e re financiare parashikohet të zbatohet për institucionet publike qendrore, përfshirë Teatrin Kombëtar, Teatrin Kombëtar të Operës, Baletit dhe Ansamblit Popullor, Teatrin Kombëtar Eksperimental, Galerinë Kombëtare të Arteve, Qendrën Kombëtare të Kulturës për Fëmijë dhe Teatrin e Kukullave, Cirkun Kombëtar, Bibliotekën Kombëtare, Arkivin Qendror Shtetëror të Filmit dhe Qendrën Kombëtare të Librit dhe Leximit.

Një tjetër element i rëndësishëm i reformës është përditësimi i përkufizimeve ligjore për sektorin. Projektligji përcakton më qartë konceptet e artistit, profesionistit të kulturës, cilësisë artistike, prodhimit artistik, projektit artistik dhe skenës së pavarur kulturore, duke synuar krijimin e një kuadri më të përshtatshëm për realitetin e sotëm të sektorit.

Ndryshimet parashikojnë gjithashtu zgjerimin e fushës së veprimtarisë artistike dhe kulturore, duke përfshirë krahas arteve pamore, skenike dhe muzikore edhe kinematografinë, krijimtarinë audiovizuale, artet digjitale, multimedian, letërsinë dhe veprimtarinë botuese. Në këtë kuadër përfshihen edhe veprimtaritë bibliotekare, arkivore, muzeore, kërkimore dhe edukative, si dhe promovimi i trashëgimisë kulturore jomateriale, folklorit dhe traditave të gjalla.

Projektligji synon të forcojë edhe rolin e institucioneve publike, duke zgjeruar funksionet e tyre në prodhimin artistik, dokumentimin dhe digjitalizimin, edukimin kulturor, zhvillimin e audiencave, kërkimin, eksperimentimin dhe bashkëpunimin kombëtar e ndërkombëtar.

Një tjetër hapësirë që krijon nisma e re lidhet me përfshirjen më të madhe të skenës së pavarur, subjekteve private dhe partnerëve ndërkombëtarë. Parashikohet mundësia e mbështetjes publike edhe për individë, subjekte dhe institucione të huaja që zhvillojnë veprimtari në Shqipëri, në përputhje me kriteret dhe dispozitat ligjore përkatëse.

Në projektligj trajtohet edhe çështja e tarifave për shërbimet kulturore. Ato do të përcaktohen mbi bazën e kostos së shërbimit, proporcionalitetit, transparencës dhe trajtimit të barabartë. Në të njëjtën kohë, parashikohen tarifa të reduktuara ose përjashtime nga pagesa për kategori të caktuara, si fëmijët, nxënësit, studentët, pensionistët, personat me aftësi të kufizuara dhe shoqëruesit e tyre, studiuesit dhe grupet edukative.

Sipas Ministrisë së Turizmit, Kulturës dhe Sportit, kjo reformë synon të krijojë një sistem kulturor më autonom, dinamik dhe financiarisht të qëndrueshëm, në përputhje me objektivat e Strategjisë Kombëtare të Kulturës 2026–2030.

Në thelb, ndryshimet synojnë të kalojnë nga një model i përqendruar kryesisht te administrimi i institucioneve në një model që nxit prodhimin artistik, mbështetjen e krijuesve dhe përgjegjësinë institucionale. Nëse miratohet, skema e re do t'u japë institucioneve kulturore më shumë mundësi për të gjeneruar të ardhura dhe për t'i kthyer ato në investime konkrete për artin, artistët dhe publikun.