Zemra e babait. Drita e syve të mi. Jeta ime.

Edhe kriminelët dinë t’i thonë këto fjalë. Babai Ratko ia thoshte Anës së tij. Më të madhes. Të preferuarës. E quante “djali im”, siç është zakon në Krajinë. Djalë, edhe pse ishte vajzë, sepse në disa botë nuk ka mënyrë më të mirë për ta dashur vajzën e parë sesa ta konsiderosh djalë.

Gjenerali dhe vogëlushja. Ratko e përkëdhelte, duke u përkëdhelur edhe vetë. Ana e përqafonte, duke u përqafuar prej tij. Ai i jepte të çmontonte dhe të pastronte pistoletën Zastava, armën e akademisë ushtarake, dhe i thoshte: “Një ditë do ta dhuroj ty dhe ti do t’ia japësh djalit tënd, nipit tim.” Ajo e pastronte me zell, më mirë se një ushtar shërbimi, me vaj dhe tretës, e lumtur që i bindej verbërisht.

Pastaj ndodhi që Ana u rrit. Më pak e verbër. Më pak e gëzuar. Edhe më pak e bukur. Pa zemrën e vërtetë, të zezë, të babait. Sytë morën një dritë tjetër. Jeta një rrugë tjetër. Ana, që ëndërronte të bëhej kirurge, sepse kur ishte i ri edhe babai kishte pasur të njëjtën ëndërr të parealizuar, një natë u zgjua brenda një makthi.

Ishte 24 marsi 1994. Ishte 23 vjeçe. Hapi dollapin e shtëpisë. Nxori Zastavën. Qëlloi veten në tëmth.

Të qëllosh veten dhe të zhdukesh. Thuhet se e mori sekretin me vete në varr. Kur, në të vërtetë, disa varre nuk mbajnë asnjë sekret. Shkrimtarja katalanase Clara Usón lexoi, dëgjoi dhe udhëtoi për dyzet muaj për të shkruar “Vajza”, një roman që në Spanjë u shpall libri i vitit dhe u vlerësua me krahasime të mëdha: shekspirian, Çehov i pastër; për Adriano Sofrin, romani më i bukur për dy dekadat ballkanike. Është rrëfimi i një familjeje të tretur nga luftërat.

“Kur lexova këtë histori te The Times,” thotë Clara, e cila dikur ishte avokate, “mendova menjëherë se ishte jashtëzakonisht e fuqishme. Një tragjedi greke. Ose ruse. Marrëdhënia e Anës me të atin nuk ka asgjë edipiane. Gjithçka është në një video që mund të shihet në YouTube. Janë të dy duke bërë shaka gjatë një pikniku. Pastaj ekrani bëhet i zi. Skena tjetër është Mlladiçi që dëshpërohet mbi një arkivol. Unë doja të merresha me atë errësirë.”

Historia e kësaj vajze ndryshon gjatë një udhëtimi në Moskë, ku shkon me shokët e saj, dëgjon disa gjëra dhe diskuton për të tjera. Tortura. Përdhunime. Ana kupton se njeriu që kishte marrë për pikë referimi ndoshta nuk është heroi që ajo besonte. Kthehet në shtëpi e ndryshuar, e mbyllur në vetvete, pa i treguar askujt çfarë mendon.

“Ka shumë interpretime të mundshme: Ana vret veten për të vrarë, në të vërtetë, babanë e saj. Ose sepse ndien peshën e fajit dhe nuk mund të jetojë me të. Ose është një lloj sakrifice: po vras veten që ti ta kuptosh. Unë jam njeriu që ti do më shumë në botë dhe ti duhet ta kuptosh vuajtjen që po u shkakton të tjerëve.”

Në Beograd nuk është sekret se ku ndodhet varri i Anës. Ratko shkonte fshehurazi atje gjatë gjashtëmbëdhjetë viteve që ishte në arrati. Ditën e arrestimit, ai deshi të linte gjashtë trëndafila mbi varrin e saj, përpara se të dërgohej në Hagë dhe të gjykohej për rrethimin e Sarajevës, spastrimin etnik në Bosnje dhe gjenocidin e Srebrenicës.

“Cilido të ketë qenë mesazhi i vajzës së tij, ai nuk e pranoi kurrë,” thotë Clara Usón. “Ai vazhdon të flasë për vrasje, për komplot. Thotë se ajo nuk do ta kishte vrarë kurrë veten me Zastavën, sepse e dinte mirë çfarë simbolizonte ajo armë për të. Ndoshta pikërisht aty qëndron përgjigjja: pistoleta që duhej të simbolizonte vazhdimësinë e fisit, u përdor për t’i dhënë fund asaj.”

Ana u zhduk, si shumë fëmijë të tjerë të dëshpëruar të historisë: nëse fëmijët e vegjël të Goebbelsit nuk patën kohë të ndienin peshën e mbiemrit të tyre, sepse cianuri i nënës ua kurseu atë, Bettina Goering zgjodhi të sterilizohej, vetëm që të mos e transmetonte atë gjak.

“Mlladiçi nuk ishte në gjendje të vriste veten: kur e arrestuan kishte shumë armë, por nuk provoi asnjëherë. Fajet e etërve, sado e padrejtë të jetë, rëndojnë mbi fëmijët më shumë sesa fajet e fëmijëve mbi prindërit. Në Bibël, Zoti ia shtron provën Abrahamit dhe është djali ai që duhet të sakrifikohet për të dëshmuar dashurinë ndaj Zotit. Sot, djali i një politikani të korruptuar shkon në shkollë dhe shokët i thonë: ‘Babai yt është hajdut.’ Nëse përbindëshi është prindi yt, nuk ke zgjidhje: ose mohon gjithçka, ose e mohon atë.”

Disa ADN janë një sprovë e rëndë: djali i Stalinit, një toger i kapur nga Wehrmachti, vrau veten në kampin e robërve pasi i ati, me përbuzje, refuzoi ta shkëmbente me feldmarshallin Von Paulus, të kapur nga sovjetikët (“Nuk jap një feldmarshall për të marrë një toger të thjeshtë”).

Fëmijë me ndjeshmëri të ndryshme: Alina Castro e derdhi gjithë përçmimin e saj në një libër, ndërsa Katrin Himmler përpiqet ta shpjegojë me argumente.

Vëllai i Anës, Darko, jeton duke mohuar babanë e tij gjenocidal. Libri i Clarës nuk i pëlqeu dhe ai ia ndaloi botuesit përdorimin e fotografive familjare. “Në Serbi ka shumë njerëz me ndërgjegje të pastër, por ende dëgjon të thuhet se kampet serbe të përqendrimit ishin ngritur në studiot e Hollivudit me modele anoreksike. Kryeministri Nikoliç tha gjëra të turpshme për Srebrenicën.”

Tragjedia e Ratkos dhe Anës mbaron aty, në masakrën më të egër që Evropa ka parë pas nazizmit. Pastrimi i një familjeje shndërrohet në një banjë gjaku kolektive.

Disa javë pas vdekjes së Anës, të cilën ai e quante “Ylli” i tij, Mlladiçi rrafshon Gorazhden: emri i koduar i operacionit ishte “Operacioni Ylli”. Një vit më vonë erdhi masakra e tetë mijë njerëzve në Bosnjën Lindore.

“Ka një Mlladiç para dhe pas vdekjes së Anës. Një njeri i çmendur nga dhimbja, i dëshpëruar. Jam e bindur se Srebrenica ishte një hakmarrje ndaj botës. Ekspertët ushtarakë thonë se vrasja e gjithë atyre njerëzve nuk kishte asnjë logjikë, as nga pikëpamja strategjike.”

Ratko tani kalbet në një qeli në Holandë; edhe procesi i tij ka mbetur pas. Gjyqtarët dëgjojnë delirët e tij për një Evropë në rrezik dhe për Islamin që, sipas tij, duhet ndalur me çdo mjet.

“Kur i lexoj ato fjalë, trembem, sepse i njoh,” thotë Clara. “Ne spanjollët dhe ish-jugosllavët kemi kaluar përvoja të ngjashme: luftë civile, diktaturë, përplasje etnike, ideja e krishterimit si fortesë kundër maurëve – për ne – dhe kundër osmanëve – për ta. Sot, teksa rikthehen ksenofobia dhe Agimet e Arta, në Evropë nuk shohim Mlladiçë të rinj, por po rikthehen idetë e tyre të vjetra. Në Bundestag, një deputet shprehte alarm sepse turqit po shtohen shumë dhe po shkatërrojnë identitetin gjerman. Janë të njëjtat gjëra që dikur thuheshin për shqiptarët në Kosovë. Dhe e pamë se si përfundoi…”

Ana e pa shumë vonë. Dhe nuk e përballoi dot atë që pa./CorrieredellaSera


Lajmi kryesor:

'I përkëdhelte fëmijët, më pas u merrte jetën', vdes prapa hekurave 'Kasapi i Bosnjës', Ratko Mlladiç! U burgos përjetë për masakrën e Srebrenicës ku u vranë mbi 8 mijë burra dhe djem boshnjakë