Në pjesën e dytë të emisionit Esencë ku shpaloset Rubrika Amarcord, Eljan Tanini lëvizi për në bazën e mrekullueshme të Pashalimanit në Vlorë për të njohur më tej historinë dhe fatin tragjik të asaj që është pagëzuar nga Ismail Kadare si Nëndetësja 105. Takimi në bazë me Ish Komandantin e Nëndetëseve ishte thuajse historik por edhe tragjik! Komandant Et’hem Hamzaraj

Eljan Tanini: -Përse ka kaq shumë tragjizëm shqiptar me këto hekura deti që i kanë mbijetuar kohës si fate të së shkuarës?

Et’hem Hamzaraj: - Për 19 vite me radhë, jeta ime ishte deti. Pashalimani nuk ishte thjesht vend pune, ishte shtëpi, ishte përgjegjësi, ishte heshtje dhe rrezik. Në vitin 1958 u krijua baza e Pashalimanit, dhe pak më herët kishin mbërritur edhe katër nëndetëset e para. Për herë të parë, Shqipëria preku teknologjinë e thellësive.

Ishim njerëz që jetonim nën ujë. Njëra nga nëndetëset që komandoja qëndroi 21 ditë pa dalë asnjëherë në sipërfaqe. 21 ditë errësirë, presioni, disiplinë dhe besim absolut te njëri-tjetri. Mund të zhytej deri në 200 metra thellësi. Çdo metër poshtë ishte një sfidë me jetën.

Njëherë, kinezët vendosën alarmin: po mbyteshim. Ishim mbi 125 metra nën ujë. Alarmet binin, ajri rëndohej, sytë takoheshin në heshtje. Në ato çaste kupton sa e brishtë është jeta dhe sa e fortë duhet të jetë mendja e komandantit. Bateritë akumulatore peshonin rreth 700 kilogramë. Çdo gjë aty poshtë kishte peshë fizike dhe shpirtërore.

Nëndetëset kishin buxhet të madh, kalonin çdo pritshmëri. Ishin krenaria e flotës. Rrinim në bankinë me të gjitha shërbimet, gati për çdo urdhër, për çdo situatë. Por koha ndryshoi gjithçka. Në Demokraci na nxorën në rrugë. Ata që kishin mbrojtur detin, nuk i donte më askush.

Rreth viteve ’80 u bë një qitje me silur. Rezultatet ishin të shkëlqyera. Grupi i sulmit e përmbushi misionin me saktësi. Nëndetësja peshonte 1300 ton nën ujë dhe 1046 ton mbi ujë. Mbante rreth 56 vetë në bord, 56 jetë që vareshin nga profesionalizmi, nga qetësia dhe nga komandimi.

Furnizohej me 117 ton naftë. Edhe numrat e bordit ishin sekret. Çdo detaj ishte sekret. Jeta jonë ishte sekret.

Sot, kur e kujtoj Pashalimanin, nuk më vjen era e naftës apo tingulli i motorëve. Më vjen në mendje heshtja nën ujë, përgjegjësia e madhe dhe ndjenja e hidhur se historia ndonjëherë i harron ata që kanë qëndruar më thellë se të gjithë.

Pak histori bazike me det Vlore:

1. Origjina e nëndetëses – Projekti 613

•           Nëndetësja ishte pjesë e Projektit 613, seria e parë e nëndetëseve të ndërtuara nga Bashkimi Sovjetik pas Luftës së Dytë Botërore.

•           Këto mjete përbënin bazën e fuqisë nënujore sovjetike gjatë fillimit të Luftës së Ftohtë.

2. Vendosja në bazën e Pashalimanit

•           Në fund të viteve 1950, Bashkimi Sovjetik vendosi 12 nëndetëse në bazën detare të Pashalimanit, në Gjirin e Vlorës.

•           Shqipëria dhe BRSS ishin në atë kohë aleatë të ngushtë politikë dhe ushtarakë.

•           Sot ka mbetur vetëm një nga këto nëndetëse.

3. Rëndësia strategjike e bazës

•           Baza e Pashalimanit kishte rëndësi të madhe gjeostrategjike për kontrollin e Mesdheut.

•           Gjatë një vizite në vitin 1959, lideri sovjetik Nikita Hrushovi deklaroi se prej andej mund të kontrollohej Mesdheu deri në Gjibraltar.

•           Hrushovi synonte instalimin e raketave me rreze të gjatë, anijeve luftarake dhe ndërtimin e një aeroporti ushtarak.

4. Prishja e marrëdhënieve Shqipëri–BRSS

•           Diktatori shqiptar Enver Hoxha ndërpreu marrëdhëniet me Moskën, duke e akuzuar për devijime nga marksizmi.

•           Kjo solli tensione të forta politike dhe ushtarake mes dy vendeve.

5. Konfliktet brenda ekuipazheve të përziera

•           Ekuipazhet shqiptaro-sovjetike u përballën me konflikte të shpeshta.

•           Sipas komandantit në pension Jak Gjergji, marinarët nuk komunikonin më me njëri-tjetrin.

•           U shënuan incidente simbolike, si grisja e flamurit sovjetik nga një marinar shqiptar.

6. Tërheqja e nëndetëseve sovjetike (1961)

•           Pas prishjes zyrtare në vitin 1961, Bashkimi Sovjetik tërhoqi tetë nëndetëse nga Pashalimani.

•           Disa nëndetëse mbetën në Shqipëri, por pa funksion të qartë ushtarak.

7. Plaçkitja e bazës në vitin 1997

•           Në vitin 1997, gjatë trazirave pas rënies së skemave piramidale, baza e Pashalimanit u plaçkit.

•           Nëndetëset u zhveshën nga armët, motorët dhe pajisjet e brendshme, përfshirë shtretërit e marinarëve.

8. Çmontimi dhe shitja për skrap (2009)

•           Në vitin 2009, autoritetet shqiptare çmontuan tre nga katër nëndetëset e mbetura.

•           Ato u shitën për metal, duke shkatërruar pjesën më të madhe të trashëgimisë detare.

9. Nëndetësja nr. 105 dhe letërsia

•           Shkrimtari Ismail Kadare, në romanin “Dimri i vetmisë së madhe” (1973), i caktoi nëndetëses numrin 105.

•           Numri u zgjodh rastësisht, por u bë identiteti i saj historik dhe kulturor.

10. Roli i filmit dhe simbolika kulturore

•           Një film i bazuar në roman e përforcoi famën e nëndetëses, filmi është Ballë përballë.

•           Numri 105 u pikturua mbi trupin e saj dhe mbetet i dukshëm edhe sot.

•           Nëndetësja u shndërrua në simbol të periudhës së Luftës së Ftohtë në Shqipëri.

11. Restaurimi dhe mbijetesa

•           Falë disa punimeve të hershme, nëndetësja 76 metra e gjatë ruhet si dëshmi historike ende në ujë! Ajo duhet shpëtuar edhe nga uji.


Lajmi kryesor:

Të ikësh 7 herë malit për në Greqi me një këmbë për më shumë se 10 ditë! Historia e Norit, Esencë