Prej disa kohësh Lea Ypi vazhdon të përsërisë se politika duhet të rigjejë moralin e humbur. Pedagoge në London School of Economics, me formim marksist, e diplomuar në Universitetin Sapienza të Romës, me një fëmijëri të kaluar në Shqipërinë komuniste: biografia e intelektuales 46-vjeçare më të dashur nga brezat e rinj, pjesëmarrëse në simpoziume me dyer të mbyllura dhe në festivale të mbushura plot, është një përzierje përvojash jetësore dhe akademike. Ypi pëlqen të shkruajë libra më shumë letrarë sesa eseistikë, hibride reflektimesh, kujtimesh dhe rrëfimesh. I fundit, “Indignity”, duket si një memoir i gjerë për familjen e saj, por në të vërtetë është një çelës për të lexuar botën. Filozofja e momentit, vëzhguese e mprehtë e nacionalizmave bashkëkohorë dhe kritike e kapitalizmit, nuk zhytet në viktimizëm, por bën një thirrje: të rizbulojmë Europën e origjinës.

Kështu nis hyrja e artikullit të La Repubblica për një intervistë të realizuar me shkrimtaren dhe intelektualen shqiptare.

-Le të nisim pikërisht nga Europa. Ju duket e dobët?

Lea Ypi: Mendoj se kriza e Europës mund të jetë një mundësi. Largimi nga Shtetet e Bashkuara mund të nxisë rizbulimin e mendimit europian, mund të na shtyjë të rimendojmë institucionet komunitare. Nuk besoj se Europa duhet të mbështetet te nacionalizmi për t’u forcuar. Përkundrazi, duhet të rikuperojë projektin kozmopolit dhe federalist të Altiero Spinelli dhe Ernesto Rossi.

-Nuk ju bind diskursi mbi riarmatimin dhe nevojën për një ushtri europiane që shumë vetë, edhe nga e majta, e mbështesin?

Lea Ypi: Sa herë që fillon riarmatimi, vjen një luftë botërore. E njohim lëvizjen e historisë: nis me një krizë ekonomike, kalon në luftë tarifash dhe arrin te riarmatimi. Përshkallëzimi është i njohur, etapa finale është lufta. Dhe pas luftës, për të arritur paqen, do të nevojitet një kompromis. Është një lëvizje që sjell me vete vdekje, tragjedi dhe katastrofa. Pa llogaritur që sot në horizont ekziston mundësia e një konflikti bërthamor, konturet e të cilit nuk arrijmë as t’i imagjinojmë. E dimë gjithashtu se riarmatimi u heq burime ekonomike shkollës, shëndetësisë dhe infrastrukturës. Politika duhet të rigjejë vlerën e dinjitetit.

-Le të vijmë te libri, ku tregoni historinë e gjyshërve tuaj nga Perandoria Osmane, në Greqi e më pas në Shqipërinë komuniste. Gjithçka rrotullohet rreth asaj fjale, “dinjitet”, që nga kujtesë familjare bëhet kategori politike.

Lea Ypi: E nis me një citim të Immanuel Kant: “Në mbretërinë e qëllimeve, gjithçka ka ose një çmim, ose një dinjitet”. Dinjiteti nuk ka çmim, nuk është i zëvendësueshëm si një mall, nuk reduktohet në marrëdhënie shkëmbimi. Ai del jashtë logjikës së kapitalizmit të bazuar te fitimi. Në demokraci, e drejta duhet të jetë dinjitoze, e lirë nga raportet e forcës.

-Për çfarë po mendoni?

Lea Ypi: Donald Trump është forca që shndërrohet në pushtet. Nuk është një fenomen i ri në historinë amerikane, por tani artikulimi është më i qartë. Trump as nuk përpiqet të shtiret sikur respekton një rend ndërkombëtar; ai thotë hapur se lëviz për naftën. Motoja “Make America Great Again” zbulon kufijtë e çdo nacionalizmi: në një botë ku të gjithë aspirojnë të jenë “të mëdhenj”, nuk ka hapësirë të mjaftueshme për të gjithë.

-Të kthehemi te gjyshja juaj dhe mësimi i saj mbi dinjitetin. Ju vini nga një familje e rëndësishme kozmopolite.

Lea Ypi: Jam rritur me gjyshen time, Leman, gjatë komunizmit. Ajo më tregonte histori, më fliste frëngjisht, më lexonte libra. Ishte një figurë reference për mua. E dija se kishte lindur në Selanik dhe se kishte studiuar në një lice francez, por pjesa tjetër ishte e mbuluar me mister. Fliste pak për veten, edhe sepse nën komunizëm trashëgimia e saj kulturore dhe shoqërore konsiderohej barrë. Të vije nga borgjezia ose aristokracia nuk shihej mirë. Të kaluarën e saj e zbulova pas rënies së Murit të Berlinit. Deri atëherë nuk kisha asnjë ide për traumat që kishte përjetuar.

-Kishte pasur një jetë të vështirë?

Lea Ypi: Gjyshi im, Asllan Ypi, ishte një socialdemokrat kritik ndaj komunizmit shqiptar. U burgos për 15 vjet dhe ajo mbeti vetëm me një djalë. Bëri çdo lloj pune për të mbijetuar, përfundoi madje duke hapur llogore. Kishte humbur gjithçka: familjen, paratë, pozitën shoqërore, por jo dinjitetin. Ajo thoshte se dinjiteti është “diçka që e mban brenda vetes”. Ardhja në Shqipëri kishte qenë e vështirë për të; kishte kaluar nga bota kozmopolite e Selanikut — që tashmë nuk ekzistonte më — në shtetin-komb shqiptar, ku ndihej disi e huaj, një e jashtme. Vuante edhe faktin se konsiderohej greke në Shqipëri, ashtu si më parë ishte konsideruar shqiptare në Selanik.

-Është e bukur historia e dashurisë mes gjyshërve tuaj, e treguar duke nisur nga një fotografi që gjetët në arkiva.

Lea Ypi: Edhe gjyshi im vinte nga një familje e elitës. Babai i tij, stërgjyshi im, ishte konservator, mbështeste interesat e pronarëve të tokave dhe ishte i lidhur me të djathtën popullore. Kishte qenë ministër në qeverinë kolaboracioniste fashiste.

-Ndoshta edhe për shkak të këtyre kujtimeve familjare, një nga fokuset e kërkimit tuaj janë nacionalizmat?

Lea Ypi: Çdo nacionalizëm mbështetet te çështja e identitetit: kush je, ku është shtëpia jote, kujt i përket. Në shekullin XX shumë lëvizje nacionaliste janë ushqyer nga forca progresiste. Sot shtetet-kombe bazohen në përjashtimin e tjetrit, të emigrantit, të atij që nuk integrohet.

-Politikat e fuqisë shpesh mbështeten nga pretendime për superioritet vlerash ndaj kulturave të tjera.

Lea Ypi: Nuk më bind shpjegimi i konflikteve përmes përplasjes së qytetërimeve. Edhe e majta duket se ka pushuar së lexuari historinë si zhvillim i shkëmbimeve ekonomike, politike dhe shoqërore që kanë pak lidhje me kulturën. Besoj se nacionalizmi dhe kapitalizmi janë pengesat kryesore të shekullit XXI.

-Si e gjykoni triumfin e Nigel Farage në Angli?

Lea Ypi: Është një katastrofë e paralajmëruar për laburistët në qeveri. Ata kishin shpresuar se duke ndjekur ekstremën e djathtë me retorikën anti-emigracion do të ruanin konsensusin elektoral. Në realitet ndodhi e kundërta: humbën majtas (të Gjelbrit përparuan) dhe djathtas (u rrit partia Reform e Farage, siç pritej). Mendoj se kjo mund të shërbejë si paralajmërim për partitë e tjera të qendrës së majtë në Europë që të mos përsërisin të njëjtat gabime.

-Cilat janë alternativat?

Lea Ypi: Një rrugë e tretë e vërtetë, ndryshe nga ajo e Tony Blair dhe Gerhard Schröder, që të lindë nga një përballje e dyfishtë me socializmin shtetëror dhe me kapitalizmin në versionet e tij të ndryshme.

-A mund të shërbejë mësimi i kujtesës?

Lea Ypi: Me kusht që të shohë strukturat e historisë, atë që fshihet përtej sipërfaqes. Nuk shërben të fajësosh Adolf Hitler apo Joseph Stalin; duhet të shohim se si lëviz historia dhe pse. Letërsia është e rëndësishme edhe për këtë: sepse e kornizon realitetin në mënyrë më të gjerë dhe më të thellë. Ndriçon qoshet e errëta, ato që zakonisht nuk na tregohen./La Repubblica