Lea Ypi u rrit në Shqipërinë komuniste. Ky vend i Evropës Lindore u sundua me dorë të hekurt nga Enver Hoxha, regjimi i të cilit zgjati nga viti 1944 deri në vitin 1985. Në moshën 18-vjeçare, ajo u largua për të studiuar jashtë, fillimisht në Itali dhe më pas në Oksford. Sot, ajo jep mësim në London School of Economics.

Ypi, 45 vjeç, është e specializuar në marksizëm dhe teori kritike. Shkencëtarja politike e lindur në Tiranë ka shkruar fuqimisht për të metat dhe mangësitë e sistemit kapitalist, në vepra si Class Borders: Inequality, Migration, and Citizenship in the Capitalist State, një ese e vitit 2018.

Në librin e saj të parë, Free: Coming of Age at the End of History (2021), akademikja shqiptare u zhyt në kujtimet e fëmijërisë për të treguar historinë e saj në një lloj eseje-romani që e bëri të famshme. I përkthyer në më shumë se 30 gjuhë, reagimet ndaj atij libri përmbanin farat e krijimit të ri Indignity: A Life Reimagined (2025).

Ypi vjen nga një familje kozmopolitane që u persekutua ashpër nga regjimi komunist: gjyshi i saj nga ana e babait ishte shok klase i Hoxhës gjatë viteve të studimit në Paris. Ai u dënua me 20 vjet në një kamp pune. Ndërsa gjyshja e saj u detyrua të largohej nga apartamenti i saj në Tiranë, i cili u konfiskua nga shteti, dhe të punonte në një kooperativë bujqësore, ku rriti djalin e saj të vetëm (babain e Ypit).

Në librin e saj më të fundit, Indignity, ajo ndërthur një pjesë të materialeve që gjeti në arkiva me një rrëfim të trilluar të fëmijërisë së gjyshes së saj në Selanik, qyteti i dytë më i madh në Greqi, dhe mbërritjen e saj në Shqipëri. Si rrëfimet e dokumentuara ashtu edhe ato të imagjinuara përkojnë me reflektimet e saj mbi kuptimin e kujtesës dhe dinjitetit.

“Gjithçka që është shkruar në libër bazohet në ndonjë dokument historik… por personazhet shpesh janë personazhe të përbëra. Pra, ato ndërtohen mbi bazën e personazheve të tjerë, që kanë qenë gjallë në të njëjtën kohë,” sqaron ajo në zyrën e saj në London School of Economics (LSE), ku  u zhvillua kjo intervistë të hënën e 9 marsit.

Pyetje: Në librin Indignity, a ndihesh sikur po shkruan si studiuese apo si pjesëtare e familjes tënde?

Përgjigje: Doja të kombinoja historinë me letërsinë. Mendoj se ajo që bën letërsia është të ndërtojë personazhe dhe të përdorë imagjinatën për të reflektuar mbi personazhe që nuk ekzistojnë domosdoshmërisht… por që simbolizojnë forca të caktuara historike, apo prirje të caktuara, ose na bëjnë të mendojmë për gjërat që arkivat historike i lënë jashtë. Nuk doja të shkruaja si një anëtare e familjes. Doja të kombinoja faktet me kujtimet personale, duke qenë njëkohësisht në gjendje të kem një lloj lirie për të përdorur imagjinatën për të krijuar këta personazhe, të cilët na bëjnë të reflektojmë mbi periudhën me mjetet që të jep letërsia.

Pyetje: Në fillim të Indignity, citon një kritikë që more në rrjetet sociale, ku të akuzonin se sulmoje kapitalizmin ndërkohë që përfiton prej sistemit. Gjithashtu u akuzove se ke harruar gjyshin tënd, i cili u persekutua nga komunistët. A është ky libër një mënyrë për ta zgjeruar shpjegimin që ofrove te libri Free, për të mbrojtur pozicionin tënd marksist pavarësisht se je rritur nën regjimin e Hoxhës?

Përgjigje: Po, absolutisht. Një nga gjërat që më zhgënjeu te pritja e Free ishte se njerëzit duket se mendojnë se është një kontradiktë logjike që, nëse je dikush që ka jetuar nën komunizmin shqiptar, nuk mund të jesh edhe kritik ndaj kapitalizmit. Njerëzit nuk mund t’i bashkonin këto dy gjëra. Tani, duke menduar për historinë e familjes sime: gjyshi im ishte socialdemokrat. Dhe kur doli nga burgu, ai ishte gjithashtu kritik ndaj kapitalizmit. Pra, për mua. si në rastin e gjyshit tim ashtu edhe të gjyshes sime . u bë pyetja se kush e përcakton trashëgiminë e njerëzve që nuk janë më për të folur vetë.

Pyetje: Në libër, mendimet që gjyshja jote shpreh për Shqipërinë a reflektojnë edhe rezervat e tua për vendin?

Përgjigje: Mendoj se është një rindërtim i saktë  i realitetit në terren në atë kohë nga këndvështrimi i një të huaji . Fakti ishte që këto ishin qytete që nuk ishin tamam qytete; kishte gjithfarë njerëzish ruralë që po përpiqeshin të modernizoheshin në një vend që sapo ishte bërë i pavarur nga Perandoria Osmane . Shqipëria po përpiqej të arrinte pjesën tjetër të botës, por njëkohësisht të bënte këtë në mënyrën e vet, sepse i kushtonte rëndësi pavarësisë së saj. Gjatë shkrimit të librit, zbulova se, si në historinë e Shqipërisë ashtu edhe në historinë e Evropës, ka shumë modele që përsëriten. Pra, lexon për vitet 1920 dhe 1930, por në fakt zbulon shumë gjëra për të tashmen. Shumë nga dinamikat që shpjegoj në libër lidhen gjithashtu me lëvizjet e popullsisë, rritjen e nacionalizmit dhe luftën.

Pyetje: Në libër, shpreh një kritikë të qartë për rolin që Mbretëria e Bashkuar luajti në fatin e Shqipërisë.

Përgjigje: Kjo vjen nga ajo që gjeta në arkiva. Një nga arsyet kryesore pse gjyshi im përfundoi në burg është se ai kishte qenë në kontakt me këta oficerë të inteligjencës britanike.

Lea Ypi fotografuar nga Manuel Vázquez në Londër me 9 mars

Pyetje: Duket mjaft rastësi që gjyshja dhe gjyshi yt përfunduan në Shqipëri. Asnjëri prej tyre nuk u rrit aty.

Përgjigje: Po, ishte rastësi por edhe nuk ishte. Dua të them, sigurisht që ata mund të kishin shkuar diku tjetër… por, nga ana tjetër, në vitet 1930 kishte lëvizje të mëdha njerëzish . Ai lindi në atë që sot është Maqedonia dhe ajo lindi në Greqi . Kishte një pyetje asokohe: “Ku përket në të vërtetë?” Të gjithë i detyronin ta jepnin një përgjigje. Shpesh, gjuha, ose vendi nga vinte fillimisht familja, kishte peshë.

Pyetje: Jep shumë përkufizime për konceptin e dinjitetit dhe shtron pyetjen nëse ai mbijeton përtej individit  Sot, a ke një përgjigje të qartë për këtë koncept?

Përgjigje: Përfundimi në të cilin arrij është se mund ta rindërtosh dinjitetin e një personi përmes letërsisë, sepse ajo të lejon të përfshish këndvështrime dhe pozicione të ndryshme. Dhe, në një pjesë të madhe të librit, dinjiteti për të cilin flas lidhet me një lexim të saktë të së kaluarës… dhe kjo do të thotë se ai i flet të tashmes.

Pyetje: Deri në çfarë mase të ka ndihmuar Indignity të pajtosh kontraditat?

Përgjigje: Më ndihmoi, për shembull, të kuptoj pse komunistët erdhën në pushtet në Shqipëri. Pse komunizmi shqiptar kishte këto tipare? Si lidhet ajo që unë besoj me atë që i ndodhi gjyshit tim? Pra, shkrimi i librit më ndihmoi të zgjidh disa lidhje biografike dhe personale. Dhe, në një farë mase, më ndihmoi të kuptoj edhe disa nga angazhimet e mia më të gjera filozofike. Por nuk do të thosha që arrita një mbyllje… mendoj se është një proces i hapur.

Pyetje:   Ti thua që nuk je ndjerë viktimë, a është kjo një formë rebelimi ndaj mënyrës si trajtohet viktimizimi sot?  

Përgjigje: Po. Mendoj se njerëzit shpesh e përdorin viktimizimin për përfitim personal. Dhe ka një lloj manipulimi të statusit të viktimave nga pasardhësit e viktimave. Unë nuk mendoj se jam persekutuar ndonjëherë personalisht. Dhe kështu, mendoj se nëse do të thoja që jam persekutuar sepse gjyshja ime ishte persekutuar, ka një lloj mungese dinjiteti… është një fyerje ndaj dhimbjes dhe vuajtjes së saj. Nëse unë shkoj rreth e rrotull dhe pretendoj se jam viktimë, atëherë nuk e bën më dallimin mes viktimës së vërtetë dhe personit që thjesht pretendon viktimizim.

Pyetje: Por a nuk duhet të trajtohen padrejtësitë e së kaluarës?  Ka rëndësi kush e bëri, apo pse ndodhi?

Përgjigje: Për mua, padrejtësia historike ka rëndësi vetëm nëse është ende aktuale. Pra, për aq sa kjo padrejtësi historike është ende burim i ndonjë padrejtësie që po ndodh në të tashmen. Dhe kur nuk është kështu, atëherë padrejtësia historike nuk është më në të vërtetë padrejtësi: është thjesht histori. Por ka një debat shumë të madh në filozofi për këtë, sepse shumë njerëz do të thoshin: “Jo, padrejtësia historike është e ndryshme nga padrejtësia e sotme. Është një lloj tjetër padrejtësie.”

Pyetje: Në çfarë kuptimi?

Përgjigje: Shumë njerëz mendojnë se padrejtësitë e së kaluarës mund të zgjidhen me informacion rreth asaj se kush bëri çfarë… por e vërteta është se duhet të dish pse-në, jo aq shumë kush-in. Individi nuk është aq i rëndësishëm.

Pyetje: Një nga personat që konsulton në kërkimin tënd të pyet nëse je e dëshpëruar për të gjetur komunistë të mirë.

Përgjigje: Mendoj se ai e bëri këtë pyetje sepse ai pasqyron këtë mentalitet në Shqipëri, që i konsideron të gjithë komunistët si të këqij dhe të gjithë antikomunistët si njerëz të mirë. Dhe kështu, për mua, i gjithë libri ka të bëjë me gjetjen e nuancave. Edhe Gustav, personazhi nazist në libër, bën gjënë e duhur në fund, i shtyrë nga një ndjenjë njerëzore. Është e pamundur t’i rezistosh njerëzores brenda nesh. Doja t’i rezistoja këtij këndvështrimi bardh e zi, që është dominues në shoqëritë që kanë vuajtur trauma.

Pyetje: Në libër, Enver Hoxha imagjinar i thotë gjyshit tënd se dinjiteti është një privilegj, një luks.

Përgjigje: Po, ky është një këndvështrim reduksionist i moralit që mbahet nga disa marksistë, të cilët e shohin atë si një formë pushteti. Nuk jam dakord me këtë qëndrim.

Pyetje: Në esenë tënde të vitit 2018, Class Borders, thua se kapitalizmi duhet rrëzuar.

Përgjigje: Dy problemet më të mëdha të shekullit XXI janë kapitalizmi dhe nacionalizmi. Ky kombinim i shtetit kombëtar dhe kapitalizmit  po prodhon shumë përplasje dhe shumë kontradikta. Shumë nga konfliktet që përjetojmë shkaktohen nga kjo. Unë jam antikapitaliste në kuptimin që mendoj se duhet të jesh radikal në kritikë, edhe nëse dëshiron përmirësime të vogla reformiste. Sepse, përndryshe, nuk arrin asgjë. Do të thosha se vizioni im për të ardhmen përfshin, nga njëra anë, një angazhim kritik me trashëgiminë e socializmit shtetëror dhe, nga ana tjetër, një angazhim kritik me trashëgiminë e kapitalizmit.

Pyetje: Shumë mendimtarë të Evropës Lindore panë shembjen e botës në të cilën u rritën. A kanë ata ndonjë nostalgji për të kaluarën?

Përgjigje: Mendoj se evropianët lindorë e kanë parë që sistemi ndryshon dhe mendojmë: “mirë, mund të ndryshojë përsëri.” Nuk jam naive. Kur them që duhet të rrëzojmë kapitalizmin, mendoj se, edhe nëse dëshiron ta mbash kapitalizmin në një formë më humane, duhet të duash ta rrëzosh. E kupton çfarë dua të them? Si në vitet 1960 dhe 1970, forcat që na dhanë shtetin social nuk ishin pro-kapitaliste. Dhe në shekullin XIX, forcat që na dhanë emancipimin demokratik nuk ishin elitat aristokratike. Ishte lëvizja e punëtorëve… ishin këto lëvizje që luftonin sistemin dhe përfundimisht e bënë atë pak më të mirë.

Pyetje: Si e artikulon kritikën tënde ndaj komunizmit?

Përgjigje: Me të kaluarën komuniste, nuk kishte zgjedhje të lira; nuk kishte liri fjale, nuk kishte shtyp të lirë, nuk kishte liri organizimi, nuk kishte një shoqëri civile të gjallë. Dhe, nëse nuk ke demokraci, atëherë nuk mund të kesh legjitimitet. Është shumë e thjeshtë.

Pyetje: Në fund të Indignity, flet për mësime. Cilat do të doje të përcillje në këtë intervistë?

Përgjigje: Jetët e njerëzve si gjyshërit e mi, të cilët ishin të përkushtuar ndaj iluminizmit progresiv, dhe përpjekjet e tyre s'kanë asnjë kuptim nëse brezat pasardhës nuk i marrin parasysh.


Publikimi i Indignity nuk e ka mbyllur aspak historinë e saj, shkruan El Pais. Ypi tregon se, pasi libri ishte botuar, ajo gjeti fotografinë origjinale, një portret i gjyshërve të saj në muajin e mjaltit, teksa dukeshin bukur dhe elegantë. Ndodheshin në Cortina d’Ampezzo, një qytet në Italinë veriore, në vitin 1941, ndërkohë që lufta po përhapej në të gjithë kontinentin e vjetër.

Ndërkohë, edhe pasardhësit e njërit prej spiunëve britanikë që kishte mbajtur kontakte me gjyshin e saj e kanë kontaktuar Ypin gjithashtu. Dhe, sigurisht, kërkimet e saj në arkiva do të ofrojnë shumë më tepër./ ElPais