“Emrin e kam Leman, por mund të më thërrisni edhe Ibrahim Bej”.

Kështu prezantohet fillimisht Leman Leksoviku apo Leman Ypi, në faqet e librit “Të poshtëruar” të Lea Ypit. Libri është pritur me mjaft interes ndërkombëtarisht, ndërsa për lexuesin shqiptar vjen i botuar nga shtëpia botuese “Dudaj”.

Në këtë prag fundviti, Lea Ypi ndodhet në Tiranë, ku ka planifikuar edhe një takim me lexuesit e saj për librin e saj të fundit.

Intervista e plotë:

-Lea, përshëndetje dhe kënaqësi të bisedojmë bashkë.

Lea Ypi: Faleminderit. Kënaqësi.

Blerina Goce: Mund të themi se “Të poshtëruar” është një libër në qendër të të cilit është pikërisht gjyshja juaj, Lea Ypi, por njëkohësisht në të portretizohet gjithë rrugëtimi i familjes suaj, duke bërë pjesë të rrëfimit edhe periudhën e rënies së Perandorisë Osmane, ngritjen dhe rënien e fashizmit, vendosjen e regjimit komunist në Shqipëri dhe të tjera momente me rëndësi historike.

Blerina Goce: Sipas asaj që keni shkruar, libri juaj zë fill pas gjetjes në rrjetet sociale të një fotografie të vitit 1941 të gjyshes suaj, Lemanit, e ku gjithçka që dinit për të shkuarën e familjes suaj, tronditet. Pse zgjodhët titullin “Të poshtëruar” dhe çfarë kuptimi ka ai për ju personalisht?

Lea Ypi: Titulli është “Të poshtëruar” sepse në qendër të librit si ide filozofike është ideja e dinjitetit dhe poshtërimi është një lloj fyerje e dinjitetit të njeriut. Ajo që libri eksploron është kjo temë. Pikërisht çështja se ç’do të thotë të kesh dinjitet, ç’do të thotë ta ruash dinjitetin në rrethana historike të ndryshme dhe ç’do të thotë të ruash dinjitetin e dikujt, që nuk është më vetë aty për të mbrojtur dinjitetin e tij, siç ishte rasti i gjyshes.

Libri fillon pikërisht me këtë fotografi në rrjet, sepse gjyshja kishte ndërruar jetë prej kohësh, kur u shfaq kjo foto e saj që ishte një foto e rinisë, që unë nuk e kisha parë kurrë. Për mua shtroi pyetjen e çfarë do të thotë që për dikë që nuk jeton më, të shohësh elemente të jetës të këtij personi të rindërtuara nga të tjerë. Libri fillon pikërisht me këtë pyetje të humbjes së dinjitetit, të rrethanave në të cilat dikush humb dinjitetin dhe të rrethanave në të cilat mund të rikthehet dinjiteti i një njeriu që ka vdekur. Pastaj është një rrugëtim që është si histori familjare. Libri është në një farë mënyre roman, është një sagë familjare që përshkruan këto episode të ndryshme të jetës së kësaj gruaje, Lemanit, por është edhe një libër filozofik rreth çështjes së dinjitetit dhe është gjithashtu edhe një libër historic, që flet pikërisht për periudha të ndryshme të historisë si të Shqipërisë, po ashtu edhe të Ballkanit, që nga momenti i rënies së Perandorisë Osmane deri në ardhjen e komunizmit në pushtet.

Blerina Goce: Për ju, ky libër erdhi si një nevojë intime për të kuptuar familjen tuaj, apo si domosdoshmëri për të reflektuar mbi historinë shqiptare dhe jo vetëm?

Lea Ypi: Në fakt besoj se janë të dyja. Libri lidhet nga ana filozofike me disa tema që kam trajtuar edhe në librin tim të parë, “Të lirë”, midis të cilave tema kryesore ishte tema e lirisë dhe ku personazhi i gjyshes që shfaqet si personazh edhe në atë libër ka një ide të caktuar të lirisë si përgjegjësi morale.

Pikërisht kjo ide e lirisë si përgjegjësi morale është ajo që shpesh në filozofi lidhet me dinjitetin e personit dhe për mua në një farë mënyre, libri “Të poshtëruar” është një shtjellim i mëtejshëm i kësaj çështjeje të lirisë morale dhe i testimit të lirisë morale në rrethana historike, ku pikërisht sistemet mundohen që të bëjnë çfarë është e mundur për t'ia hequr individit këtë liri morale.

Pra, nga njëra anë shtron një pyetje filozofike, por nga ana tjetër, sigurisht, metoda e librit dhe qasja është një qasje që është nëpërmjet historisë personale dhe shpesh edhe e ndërtuar mbi kujtime, mbi takime, mbi dokumente historike, mbi rrëfime familjare. Është një metodë që mundohet të bëjë bashkë atë historinë me h të madhe, makrohistorinë dhe mikrohistorinë, historinë ashtu siç i ndodh në jetët e përditshme personazheve që e jetojnë atë.

Blerina Goce: A mund të konsiderohet “Të poshtëruar” pjesë e letërsisë së kujtesës dhe dëshmisë, apo e shihni më shumë si një formë reflektimi filozofik përmes rrëfimit personal?

Lea Ypi: Po, sigurisht, sepse libri fillon pikërisht fillon me këtë fotografi që shfaqet në rrjet dhe në fakt historia e mëtejshme, ashtu siç zhvillohet, na zbulon që kjo fotografi në fakt duhet të jetë në arkivat e ish Sigurimit të Shtetit, ku është edhe dosja e Lemanit, që është një dosje e përpunuar nga bashkëpunëtorët e Sigurimit, fill pas Luftës së Dytë Botërore, kur i shoqi, gjyshi im Asllan Ypi, u dënua për agjitacion dhe propagandë me 15 vjet burg. Libri ka dy zëra narrativë. Njëri është zëri i parë dhe është i shkruar në vetën e parë dhe është zëri i autores, në këtë rast unë, që tregon përvojën e hyrjes në arkiv dhe të kërkimit të të vërtetave në këto arkiva të Sigurimit mbi familjen dhe reflekton me dyshimet e dosjeve, pyetjet që shtrojnë dosjet, të papriturat që dalin në dosje.

Në këtë aspekt, libri sigurisht që është një kontribut në letërsinë e kujtesës.

Pastaj, zëri i dytë narrative, që është shkruar në vetën e tretë, është një qasje pak ndryshe, sepse është ideja që këtu shihen personazhet, jo siç i ka parë shteti, jo siç i kanë parë bashkëpunëtorët e Sigurimit, por se si ata vetë kanë ndërhyrë në rrethana të ndryshme historike. Dhe aty personazhi ndërtohet përmes dialogut, përmes personazheve të tjerë, përmes skenave të rikrijuara, që sigurisht autori nuk i ka jetuar vetë, por që rindërtohen nëpërmjet dokumenteve historike dhe imagjinatës letrare.

Blerina Goce: Sa ju ndihmoi kërkimi në arkivat e Autoritetit të Dosjeve, ky udhëtim mes dokumentesh, kujtimesh dhe në imagjinatë, për të zbuluar të vërteta mbi familjen tuaj dhe për t’ju bërë të ndiheni më mirë?

Lea Ypi: Në fakt libri është edhe një reflektim për heshtjet e dosjeve dhe të arkivave në përgjithësi, jo vetëm të dosjeve të Sigurimit, por të çdo arkivi.

Unë kur fillova librin dhe kur fillova kërkimet në arkiv, në një farë mënyre fillova procesin me një lloj naiviteti për atë që mendoja që dosjet mund të më kthenin. Sepse unë besoj, që në shumë shoqëri tranzicioni, siç është edhe shoqëria shqiptare, ka një besim mes njerëzve, që nëqoftëse do të arrijmë të shkojmë tek burimi i vendit ku mbahet kujtesa e të shkuarës, siç në këtë rast është arkivi, ose në rastin akoma më specifik dokumentet e Sigurimit, ne do të gjejmë të vërtetën rreth jetës së një personi.

Në fakt, ajo që kuptohet shumë shpejt është, që ka një të vërtetë për të zbuluar vetëm në qoftë se ne besojmë autoritetin dhe burimin e të vërtetës, pra, në qoftë se ne besojmë se arkivi vërtetë ndërton të vërtetën dhe jo një pikëpamje të një pushteti të caktuar, siç ishte në këtë rast pushteti komunist.

Por edhe në shumë arkiva të tjera, ku gjithmonë shikon që pikëpamja e shtetit dhe atij që ndërton qasjen arkivore është gjithmonë një pikëpamje e caktuar dhe nuk është domosdoshmërisht pikëpamja e individit.

Aty kupton që edhe heshtjet e arkivit janë të rëndësishme, janë po aq të rëndësishme sa ato që arkivi thotë, sa ato që gjen. Vështirësia ngrihet në momentin që fillon të pyesësh veten, çfarë do të thotë kjo heshtje, çfarë do të thotë kur unë nuk e gjej atë që kërkoj?

Kur unë shkoj me një pyetje dhe në fakt dosja nuk i përgjigjet pyetjes që unë dua, çfarë do të thotë kjo? Ndoshta aty është një mister tjetër, ndoshta ka një arkivë tjetër, që mund të më ndihmojë me zbulimet dhe libri është në njëfarë mënyre një labirint arkivash.

Një nga qasjet që mundohem të rindërtoj është pikërisht një autor që kërkon nga njëri arkiv në tjetrin të ndërtojë të vërtetën historike rreth personazheve që njeh dhe zbulon shumë shpejt, që në fakt, në asnjë arkiv nuk ka një qasje objektive mbi të vërtetën historike, sepse është gjithmonë qasja e një pushteti të caktuar.

Në Shqipërinë komuniste është qasja e Sigurimit. Në Greqi, aty ku fillon pikërisht ringritja e rikrijimi i jetës së Lemanit është qasja e nacionalizmit grek, që i ka dhënë një pikëpamje të caktuar arkivave në Greqi. Në Itali, ku pikërisht është shkrepur kjo fotografi që i jep shkas librit, është një qasje tjetër.

Pra, autori fillon të kuptojë që në fakt historia nuk është se është edhe aq e besueshme sa ne besojmë vetëm nëpërmjet arkivave dhe vetëm nëpërmjet rindërtimit të dokumenteve objektive dhe këtu bashkohet qasja historike dhe filozofike me qasjen letrare, sepse ato elemente dhe ato heshtje që arkivi nuk i shpreh dot, mundohet që autori t'i mbushë nëpërmjet imagjinatës dhe nëpërmjet fiksionit.

Blerina Goce: Siç edhe ju thatë, shpesh heshtja flet më shumë edhe se vetë këto dokumente, por në kërkimin që ju ndërmerrni dhe atë çfarë sillni para lexuesve, në fund pikërisht përmes këtyre dokumentave zbulohet apo vjen një lloj surprize dhe ju zgjidhni qëllimisht që të mos shkoni deri në fund të kërkimit tuaj arkivor për të marrë përgjigje shteruese mbi jetën e gjyshes suaj. Pse e bëni diçka të tillë?

Lea Ypi: Po, sepse dosja jep shumë të papritura dhe mes këtyre të papriturave ka shumë personazhe të tjerë që dalin në dosje. Një nga pyetjet që shtrohet që në fillim janë emrat e bashkëpunëtorëve.

Për shembull, aty janë gjithmonë me pseudonime dhe autorit dhe kërkuesit në arkivë i ngrihet pyetja, a duhet ta gjejë se cili ishte vërtetë individi pas një emri bashkëpunëtori? Në fillim libri ka qasjen që e rëndësishme është të kuptosh se si arrihet në një katastrofë historike ose në një tragjedi, por që pastaj është tragjedi individuale dhe nuk është e rëndësishme të gjesh individët, por është e rëndësishme të rindërtosh forcat historike që kanë çuar këta individë të bëjnë gjëra të caktuara. Kjo është një nga arsyet.

E dyta arsye është që edhe në dosjet, edhe në pjesën e viktimave, pra edhe e parë nga ana e viktimave, në dosje ka shumë personazhe, që në fakt nuk kanë lënë të mbijetuar, pasardhës, familjarë të tyre.

Unë u përballa me zgjedhjen çfarë të bëj në këtë rast me këta njerëz, që nuk i njoh, por që dhe nuk kanë as pasardhës të tjerë, që mund të kontaktoj për të folur me ta.

Si mbesë dhe si dikush që shkruan vetëm historinë e familjes duhet të përjashtoje personazhet që nuk i njeh dhe të mbaje lidhjen vetëm me personazhin me të cilin kishe lidhje në fillim, por si autore, si dikush që i qaset me një qasje letrare përshkrimeve, rindërtimit të kontekstit historik, ke një lloj përgjegjësie edhe ndaj njerëzve që nuk i njeh, dhe unë mendoj që letërsia është pikërisht ajo që ka pushtetin që t'i japë jetë edhe jetëve të humbura, që t'i japë jetë të mëtejshme, një jetë imagjinare, por të ndërtuar sigurisht të bazuar mbi dokumentet historike.

Edhe nëntitulli në anglisht është një jetë e rikrijuar. Pra, zgjodha të ndërtoj një personazh që është gjysmë fiksion dhe gjysmë i vërtetë, gjysmë gjyshja ime dhe jo gjysmë gjyshja ime. Dikush që unë e kam njohur dhe e kam dashur, por edhe dikush që bëhet objekti i një reflektimi më të gjerë historik, jeta e të cilit bëhet prizmi nëpërmjet të cilit mund të rindërtojmë konfliktet e caktuara të asaj periudhe dhe pasojat e këtyre konflikteve mbi jetën e sotme.

Blerina Goce: “Fajësimi… E ç’dobi sjell ndjenja e fajit? S’ka gjë më të lehtë se t’ua vësh fajin të tjerëve, qoftë edhe vetes. Problemi nuk qëndron te gjetja e fajtorëve. Puna është të kuptosh.”

Është ky një tjetër pasazh nga libri, brenda të cilit duket se nuk ka gjykim të drejtpërdrejtë apo kërkim për të gjetur medoemos fajtorët. Pse zgjodhët të shmangni gjykimet e drejtpërdrejta morale dhe narrativat bardh e zi?

Lea Ypi: E para, sepse unë mendoj që asnjë shoqëri nuk është shoqëri bardhë e zi dhe për të kuptuar fenomene historike dhe sidomos për të kuptuar trashëgiminë e fenomeneve të caktuara historike, sidomos në shoqëri që kanë një të kaluar totalitare, duhet të kuptosh jo vetëm emrat e individëve përgjegjës, por duhet të kuptosh fenomene shoqërore që janë më të shtrira dhe që shpesh kanë fytyra anonime. Nuk është vetëm komandanti ose sekretari i partisë ose emri i spiunit, i bashkëpunëtorit, por përgjegjësia është edhe një përgjegjësi e përbashkët.

Libri nuk është se i shmanget përgjegjësisë individuale, sepse Lemani gjithmonë ngul këmbë që në fakt ne jemi të përgjegjshëm për veprimet tona morale.

Çështja është se ka një ndryshim midis atij që përgjigjet për veprat e tij dhe atij që studion veprimet e dikujt tjetër. Edhe qasja e studiuesit dhe qasja e aktorit në atë kontekst historik janë të ndryshme.

Unë mendoj që një studiues që mundohet të kuptojë një fenomen shoqëror, siç është për shembull bashkëpunimi me bashkëpuntorët e Sigurimit, ose siç është komunizmi, apo siç është fashizmi, pra, të kuptojë strukturat e përgjegjësisë, duhet ta bëjë në një kontekst që ka interes edhe për nuancat, jo vetëm për të thënë që ky ka të drejtë, ky e ka gabim.

Duhet që të ketë një qasje pak më të ndërlikuar dhe shpesh herë gjetja e fajtorëve individualë bëhet pengesë për të kuptuar fenomene më të shtrira shoqërore.

Ne mendojmë që po nuk i vumë emrin bashkëpunëtorit, e gjetëm kush ishte pas Tribunit, po të themi që është një nga shembujt e pseudonimeve në libër, kjo do t’i lajë fajësitë historike dhe ne do t’i lajmë duart, duke thënë që ky ishte filani, ky vinte nga kjo familje.

Por mendoj që faji nuk ndahet në këtë mënyrë, ose të paktën nuk ndahet vetëm në këtë mënyrë. Është e rëndësishme të kuptosh se si mund të flasim për përgjegjësinë historike dhe për përgjegjësinë ndaj të shkuarës si shoqëri, në mënyrë që shkon edhe pak përtej kontributit individual dhe kupton se si ngrihen struktura më të gjera dhe se si trashëgohen këto struktura, edhe kur ajo situatë, ai sistem nuk është më aty.

Blerina Goce: “Të poshtëruar” rrëfen jetën nën sisteme që premtojnë dinjitet, por prodhojnë frikë. Kush mendoni se janë më të poshtëruarit: ata që besuan sistemin, ata që vuajtën prej tij, apo ata që u detyruan të shtiren?

Lea Ypi: Unë mendoj që humbja e plotë e dinjitetit është e pamundur dhe në këtë në këtë aspekt, asnjë nga këto që ju përmendët nuk e humb plotësisht dinjitetin. Unë mendoj që në çdo kontekst, sado shtypës që të jetë ai, njeriu ruan një kapacitet, një aftësi morale për të gjykuar dhe për të mos bërë kompromise të caktuara.

Edhe kur i bën këto kompromise është i ndërgjegjshëm për atë që ka bërë. Në këtë aspekt, edhe ndjenjën e fajita, individi e merr, e ka me vete, sepse ai e di kur gabon për çfarë ka gabuar dhe mendohet gjithmonë për pasojat e këtij veprimi.

Por sigurisht, në shoqëri është më e lehtë ose më e vështirë që ta realizosh dinjitetin.

Pra, ne mund ta kemi këtë aftësi morale, por sa i përgjigjet shoqëria, sa na e lehtëson ne aftësinë për të vepruar?  Sa na e lehtëson mosbërjen e këtyre kompromiseve me të cilat secili përballet?

Kjo pastaj është një çështje politike dhe këtu fillon shtrohet pyetja se cilat janë shoqëritë në të cilat diskutohet reflektimi i dinjitetit dhe si mund të ndërtohet një shoqëri, që të ngrihet mbi bazën e kësaj lirie morale, që ne e kemi të gjithë.

Blerina Goce: Disa prej paraardhësve tuaj, përshembull stërgjyshi juaj, Xhaferr Ypi, duken më të gatshëm për t’u përshtatur me çdo regjim.  A mendoni se mbijetesa në këtë formë ndodh duke humbur diçka thelbësore nga vetja?

Lea Ypi: Duhet të kthehem tek ajo që thamë pak më parë, që është gjykimi në vetën e parë dhe gjykimi në veten e tretë, pra, dikush që është në rrethana historike të paqarta në momentin që vepron.

Unë mendoj që kjo është situata në të cilën çdo politikan gjendet kur vepron në të tashmen. Kjo ndodh edhe sot.

Ne kemi situata gjeopolitike me pasoja tragjike më vonë, por ai që vepron në atë kontekst nuk i njeh akoma, sepse është në momentin e vendimmarrjes dhe momenti i vendimmarrjes bëhet një lloj verbërie pas vendimit. Duhet, domethënë të kesh besim që kjo do të ndodhë, unë do të marr këtë vendim dhe ky vendim do të çojë në këto pasoja që kam shpresuar.

Libri, sidomos nëpërmjet këtyre personazheve si Xhaferr Ypi, stërgjyshi im, apo duke shtruar për shembull çështjen e bashkëpunëtorëve në rrethana problematike historike, shtron çështjen e çfarë do të thotë që t’i gjykosh këto rrethana në të tashmen dhe çfarë do të thotë t’i gjykosh kur  e kemi të plotë kuadrin historik të asaj periudhe.

Dikush që vepron për shembull në bashkëpunim me fashizmin gjatë kohës që fashistët hyjnë në Tiranë, nuk i di kostot, nuk e di se si do të shkojë historia e Europës, nuk e di se si do të vazhdojë, se si do të jenë ekuilibrat gjeopolitikë. Fiks siç ndodh sot.

Për t’ju dhënë një shembull të politikës konkrete: konflikti Ukrainë- Rusi! Ne nuk e dimë se si do të përfundojë ky konflikt dhe vendimet që merren sot, ai që i merr nuk e di në çfarë konteksti dhe çfarë impakti do të kenë në të ardhmen.

Këtu pikërisht ndryshon qasja e aktorit historik në momentin që vepron dhe qasja e studiuesit, që ka informacionin që ai vendimmarrës nuk e ka kur e merr këtë vendim.

Dhe këtu ndryshon pikërisht edhe çështja e dinjitetit, sepse sigurisht që për ne që e gjykojmë si pasardhës është shumë e lehtë që të themi, që kjo ishte një shkelje, që këtu ishte një akt tradhtie etj.

Domethënë ne e kategorizojmë me informacion të plotë dhe nuk është se jemi të gabuar, por në një mënyrë që ai që vepronte në atë kontekst nuk e shikonte dot atë të plotë, nuk e kishte skenën e plotë dhe autorë, personazhe të ndryshëm në libër kanë qasje të ndryshme.

Për shembull, një nga momentet shumë të rëndësishme të librit është konflikti midis Xhaferr Ypit dhe të birit, Asllanit. I ati ishte i djathtë dhe konservator, i biri ishte socialist i majtë dhe kanë ide të ndryshme të dinjitetit dhe kanë edhe kufij të ndryshëm të kompromisit. Pikërisht libri mundohet si letërsi të japë qasjet e aktorëve të ndryshëm në momente të ndryshme dhe se si e shikonin ata zhvillimin e luftës nga këto qasje të ndryshme.

Blerina Goce: Veç të tjerash, dua të shtoj, se në libër nuk ka heronj. A është kjo një mënyrë për të thënë se askush, përfshirë edhe familjen tuaj, nuk del del i pafajshëm nga historia?

Lea Ypi: Unë do ta formuloja pak më ndryshe. Unë do të thosha që ka njerëz që janë më pak të kompromentuar dhe njerëz që janë më të kompromentuar. Për shembull, personazhi kryesor, Lemani është dikush që mundohet, pavarësisht se rrethanat historike ndryshojnë, pavarësisht kompromiseve që i kërkohen. Mundohet që të ruajë dinjitetin dhe në njëfarë mënyre arrin që ta ruajë dinjitetin sepse nuk bën kompromise, që të tjerët ndoshta i bëjnë.

Ajo në disa momente kyçe në libër haset me zgjidhje dhe zgjedhje që do ta çonin në kompromise të caktuara.

Për shembull, në një moment i ofrohet që të braktis Shqipërinë. Lufta është në përfundim e sipër dhe nga një oficer, nga një gjerman tregtar, i cili bashkëpunon me nazistët, i ofrohet që të lerë Shqipërinë dhe ajo thotë unë nuk jam bashkëpunëtore dhe nuk kam pse ta braktis vendin tim!

Ky vendim që ajo merr për të ruajtur dinjitetin në atë moment ka pasoja tragjike mbi jetën e të shoqit, i cili, duke mbetur në Shqipëri arrestohet dhe futet në burg.

Pra, për mua është e rëndësishme që të flasësh për dinjitetin dhe për ruajtjen e dinjitetit me ndërgjegje dhe i qartë për pasojat edhe tragjike që kanë këto zgjedhje morale.

Unë mendoj që zgjedhjet morale janë gjithmonë të mundura dhe njerëzit edhe kur nuk i bëjnë ato zgjedhje e dinë se çfarë kanë sakrifikuar.

Blerina Goce: Në fakt cili është roli i elitave intelektuale në momente të rëndësishme historike?

Lea Ypi: Në kontekstin historik në të cilin përqëndrohet libri, shoqëria shqiptare nuk është shoqëri e demokratizuar, është një shoqëri që ngrihet mbi rrënojat e Perandorisë Osmane. Është një shoqëri që si fillim ngrihet nga elitat e Perandorisë Osmane. Pra shtetarët, politikanët kryesorë të asaj periudhe, në fakt, sidomos kur janë të një moshe siç është Xhaferr Ypi për shembull, janë njerëz, jeta e të cilëve deri në atë pikë ka qenë e lidhur me Perandorinë Osmane.

Dhe kur bie, ata duhet të marrin përgjegjësi për shtetin e ri shqiptar me aq informacion sa kanë, me ata ekuilibra gjeopolitikë që janë në atë periudhë.

Është një histori mund të thosha pothuajse e gjitha e shkruar nga elitat, sepse në fakt, pjesa më e madhe e popullit është analfabet, nuk di të lexojë dhe të shkruajë.

Nuk mund të thuash se ka demokraci në një shtet ku shumica e popullsisë është analfabete. Nuk mund të ketë demokraci të vërtetë, sepse në qoftë se ti nuk lexon dot gazetat, nuk ke aftësi për t’u artikuluar. Demokracia mbetet thjesht në letër.

 Pra, unë mendoj që sidomos kjo periudhë historike e Shqipërisë është një histori e shkruar sidomos nga elitat, që nuk do të thotë që historia nuk jetohet dhe nuk ka impakt edhe mbi popullin e thjeshtë, por ajo histori që ne njohim, historia e librave, është historia e elitave.

Blerina Goce:  Sa ju ka ndihmuar apo e ka vështirësuar shkrimin e këtij libri dhe historie fakti që keni ndërtuar një identitet akademik në Perëndim?

Lea Ypi: Është e vështirë të shkruash për njerëz që i ke afër ose të paktën të marrësh shkas nga jeta e njerëzve që i ke afër, sepse janë kërkesa që janë në tension, në konflikt me njëra-tjetrën.

Kërkesat e dikujt që i qaset historisë së familjes me atë lojalitetin që ka një mbesë ndaj gjyshes, apo një bir ndaj të atit, kërkesat e familjes mbi individin, janë shumë të ndryshme nga kërkesat e kërkimit shkencor mbi dikë që i qaset historisë si i paanshëm.

Unë jam munduar në fakt dhe kjo është dhe një nga arsyet që në libër ka dy zëra narrativë, njëri në vetën e parë dhe njëri në veten e tretë, që të ndajë edhe nëpërmjet stilit, edhe nëpërmjet formës, qasjen e dikujt që shkruan si i lidhur me një person të caktuar dhe qasjen e studiuesit, që shkruan i mbështetur mbi arkivat, mbi dokumentat, mbi jetë të tjera, mbi jetëshkrime, mbi biografi e të tjerë.

Është e vështirë, sepse natyrisht që në procesin e shkrimit njeriu e ndien veten shumë shpesh duke reflektuar për dikë që e ka shumë të afërt.

Unë kam qenë në rastin e gjyshes shumë e lidhur me të dhe sigurisht që duke lexuar jetën e saj si e re, ose duke gjetur dokumente ku shihja shkrimin e saj të dorës dhe e njihja atë, këto ishin momente shumë prekëse dhe shpesh ishte e vështirë që të kishe objektivitetin e kërkuesit i përballur me këto kërkesa dhe me emocionet e familjes.

Blerina Goce: Libri është përqafuar gjerësisht nga publiku ndërkombëtar. Sipas jush a lexohet historia shqiptare në mënyrë të drejtë nga Perëndimi?

Lea Ypi: Jo, sigurisht që jo. Por unë mendoj që edhe shqiptarët nuk është se historinë e botës ose historinë e një vendi tjetër që nuk është vendi i tyre e shohin edhe ata në të njëjtën mënyrë siç e sheh një vendas.

Pra, sigurisht që ka një ndryshim midis qasjes së brendshme dhe qasjes së jashtme, por mendoj që letërsia është universale, pavarësisht që ka nuanca të librit ose momente historike ose çështje që shtrohen në libër, që vetëm një shqiptar i vërtetë mund t'i kuptojë, ose mund të shohë që këtu vërtet po ngrihet një pyetje që është edhe pyetje historiografike, përveç se pyetje filozofike.

Dikush që e sheh si i jashtëm gjen dilema të tjera dhe një nga arsyet që libri është lexuar edhe jashtë Shqipërisë ka të bëjë me faktin që disa nga çështjet që shtrohen aty, për shembull problemi i kujtesës historike, apo problemi i historisë që përsëritet, apo problemi i qasjes me të kaluarën, janë çështje që çdo shoqëri i përballon në një mënyrë ose në një tjetër.

Dhe filozofia dhe letërsia i ndihmojnë lexuesit që të afrohen ose të kuptojnë, të japin një prizëm që është sidoqoftë për to një instrument, dhe pavarësisht se nuk është histori që ato e kuptojnë në të gjitha nuancat e saj, është një lexim që në njëfarë mënyre i ndihmon të ushtrojnë çështje që kanë të bëjnë me historinë e tyre, siç ndodh edhe për ne kur i qasemi historisë dhe letërsisë së një vendi tjetër.

Blerina Goce: Në këndvështrimin tim, libri ka një qasje mjaft interesante dhe të veçantë lidhur me identitetin gjinor, së pari, duke filluar me gjyshen tuaj, Lemanin, në fëmijërinë e saj, ndërsa shprehet se “është vajzë, por ishte djalë para se të kapërcente ylberin.”, por edhe me personazhin e hallës së saj, Selmës, e cila vetëvritet pikërisht në ditën e dasmës së saj… Një tjetër femër “e fortë” është edhe kushërira e gjyshes suaj, Kokota. Në ç’formë jeta e këtyre grave qëndron përballë shoqërisë patriarkale dhe narrativave historike ballkanike?

Lea Ypi:  Mendoj që në periudhën historike sidomos në fillestat e librit që është në vitet e para të shekullit XX, patriarkalizmi nuk ishte vetëm veçori e Ballkanit, ishte një fenomen shumë i përhapur dhe në fakt është akoma.

Pra, shoqëria patriarkale është akoma me ne, pavarësisht se format ndryshojnë. Por, një nga çështjet që unë doja të shtjelloja në libër ishte pikërisht qasja nga ana e grave dhe vajzave, sepse pikërisht aty është një nga heshtjet e arkivit, sidomos kur flitet për këto arkiva historike, që shpesh janë arkiva të ndërtuara mbi dokumente ku regjistrohen meshkujt.

Një nga zbulimet e mia të para, sidomos në arkivat në Greqi, por kudo, është që kur shkoja dhe mundohesha që të zbuloja të vërteta për historinë e gjyshes në Selanik për shembull, ku kishte jetuar, ku kishte shtëpinë, doja të kërkoja çertifikatën e lindjes e të tjera, kërkimi bëhej shumë më i vështirë kur flitej për gra. Ata thoshin mund të gjesh në qoftë se ke emrin e babait ose të gjyshit, ose të dikujt që ka regjistruar prona, e shpesh ishte një mashkull i familjes që ishte përgjegjës për femrat, sepse femrat nuk ishin subjekte juridike.

Kjo jo vetëm në Shqipëri, jo vetëm në Greqi, por dhe në Itali, domethënë dhe në vende të Europës Perëndimore. Dhe pikërisht këtu bëhet e rëndësishme qasja letrare që nëpërmjet imagjinatës dhe nëpërmjet vënies bashkë të këtyre fragmenteve të jetëve mundohet që të japi një unitet, që në fakt arkivi nuk e ka.

Blerina Goce: Çfarë roli luan frika në marrëdhëniet mes personazheve? Sa e rëndësishme është heshtja dhe ajo që nuk thuhet në ndërtimin e rrëfimit dhe të identitetit?

Lea Ypi: Frika merr shumë forma. Është frikë nga hierarkia dhe kjo është një nga format e para në të cilat shfaqet. Pra, është ideja e një gruaje që jeton nën hierarkinë e normave shoqërore në rastin e hallës së Lemanit, Selma, me pasoja tragjike për jetën e saj. Merr formë në pjesët më politike të librit kur flitet për sisteme të ndryshme, frika e bashkëpunëtorëve të Sigurimit ose frika si diçka që i shtyn njerëzit të bëjnë kompromise të caktuara.

Frika shfaqet në forma të ndryshme në libër, në personazhe të ndryshëm, si në raport me njëri-tjetrin, ashtu në raport me sistemet shoqërore në të cilat jetojnë. Por unë them, që po aq e rëndësishme sa frika është edhe guximi. Pra, në libër ka personazhe që ndiejnë frikë, por ka dhe personazhe që mundohen ta mposhtin frikën, duke bërë akte të guximshme. Dhe shpesh pyetja që shtrohet është cilat janë pasojat e këtyre akteve për të tjerët.

Pra, jo vetëm për individin që e bën këtë veprim, por edhe për ata që lë pas.

Në rastin e Selmës për shembull, të vetëvrasjes së Selmës, kjo është shumë e rëndësishme, sepse ajo merr guximin që t'i heqë vetes jetën, për t’i rezistuar një kompromisi të një martese që nuk e donte.

Por pasojat që ky veprim ka mbi mbesën, e cila ishte shumë e lidhur me të, që e shikonte si model, e kishte si heroinë, janë pasoja që ajo i tret dhe i merr me vete gjatë gjithë jetës.

Dhe këtu është një moment, ku ne shohim një akt që është akt guximi, por me pasoja që mbesa i lexon si frikë ndaj përgjegjësisë.

Blerina Goce: Ndërkohë, ju si mbesa e Lemanit, keni përjetuar të themi një lloj frike të ngjashme, pavarësisht se në një formë tjetër, gjatë kërkimeve në dokumente dhe gjatë shkrimit të këtij libri?

Lea Ypi: Po. Unë në fakt besoj se momenti kryesor ishte momenti kur hapa arkivin, kur hapa dosjen dhe kur mora në dorë dosjen me emrin Leman Ypi, që e dija që ishte dosja e gjyshes dhe që e dija që mbante informacione, për të cilat nuk e kisha idenë fare, të fshehta dhe ndoshta pjesë të jetës së saj, që unë nuk do të kisha dashur t’i zbuloja.

Ky ishte besoj momenti i parë dhe ishte dhe një nga arsyet që në libër shtrohet shpesh si çështje, që kur bën kërkesën në arkivë për të parë dosjet e bën si pjesëtar i familjes apo si kërkues.

Një nga arsyet që unë e pata bërë aplikimin si kërkuese ishte pikërisht frika nga barra e përgjegjësisë, që vjen me dyshimin se dikush që ti je shumë afër në familje, në fakt mund të ketë qenë edhe ai bashkëpunëtor.

Kur kam hapur dosjet kam hyrë me një ndërgjegjësim shumë të madh, që në dosje ka shumë pak heronj.

Ne mendojmë që çdo familje e persekutuar që shkon dhe kërkon të vërtetën rreth të shkuarës së tyre i qaset dosjeve si dikush që është viktimë dhe kërkon persekutorët, por shpesh, diçka që shfaqet shumë, një fenomen shumë i përhapur, është ai i viktimës që bëhet edhe vetë persecutor, për të shmangur pasojat e mëtejshme mbi jetën e tyre.

Shumë nga bashkëpunëtorët e Sigurimit në fakt kanë qenë edhe ata anëtarë nga pjesëtarë të familjeve të persekutuara.

Unë isha shumë e ndërgjegjshme për këtë dhe kjo ishte një nga frikat kryesore dhe një nga arsyet, për të cilën, që në fillim libri merr këtë qasje, që është një qasje që mundohet që të jetë më objektive.

Blerina Goce: A mendoni se përvoja e përshkruar në “Të poshtëruar” është universale, apo thellësisht e lidhur me kontekstin shqiptar?

Lea Ypi: Jo, unë mendoj se poshtërimi është një fenomen universal sepse dinjiteti është një cilësi universale. Dinjitetin e ka çdo njeri dhe përpjekjet për t’i marrë dinjitetin janë përpjekje që ndodhin në çdo shoqëri. Kjo është edhe një nga arsyet që në fakt, që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore e këtej, koncepti i dinjitetit është bërë një koncept kyç në sistemet ligjore dhe juridike dhe politike edhe në kushtetutat e shumë vendeve dhe në deklaratat universale të të drejtave të njeriut.

 Pra, po të shohim për shembull Deklaratën e Të drejtave të Njeriut të Kombeve të Bashkuara, një nga artikujt kryesorë, një nga nenet kryesore është pikërisht ai që flet për pacënueshmërinë e dinjitetit të njeriut. Kjo, pikërisht sepse kemi një përvojë universale të dinjitetit. Por, po aq universale sa është cilësia e dinjitetit tek njeriu, është edhe përpjekja për ta shtypur atë dhe kjo e bën akoma më të rëndësishme garantimin e të drejtave dhe të ligjeve, që i mundësojnë njerëzve që të veprojnë me këtë kapacitet moral që ata kanë.

Blerina Goce: Si e vlerësoni shoqërinë shqiptare të pas viteve ’90-të? A mendoni se tranzicioni ka prodhuar forma të reja poshtërimi?

Lea Ypi: Unë mendoj që çdo shoqëri ku nuk realizohet liria morale që ne kemi brenda si aftësi, por që në fakt shkelet në mënyra të ndryshme në sisteme të ndryshme, sigurisht që shfaq instanca poshtërimi.

Këto nuk janë të njëjtat, marrin forma të ndryshme në sisteme të ndryshme. Poshtërimi shfaq fytyra të ndryshme. Ndonjëherë janë personale, siç është në rastin e sistemit komunist, ku poshtërimi dhe marrja e dinjitetit ka shpesh fytyrë dhe shtypja është një shtypje që vjen në mënyrë vertikale nga partia, nga shteti, domethënë ka një strukturë ku e shohim se si ndodh kjo.

Dhe ka raste, siç janë shoqëritë e tregut të hapur sot, ku poshtërimi merr forma anonime dhe shtypja është një shtypje, që nuk vjen si pasojë e rezultatit të një individi që ushtron vullnetin shtypës ndaj një individi tjetër, por vjen si pasojë e veprimeve të mijëra miliona njerëzve.

Secili prej tyre bën atë që mendon që duhet të bëjë. Pra konsumon, i fsheh të dhëna elektronike një kompanie, kjo kompani e përdor për të marrë informacion, për ta përdorur diku tjetër dhe nga ky zinxhir veprimesh, që janë në njëfarë mënyre anonime, pra nuk kanë fytyrë, rrjedh një shtypje e përgjithshme në shoqëri.

Blerina Goce: Njohja me të shkuarën dhe përballja me të është mjaft e rëndësishme për shoqërinë shqiptare. Mendoni se shoqëria shqiptare mund të jetë e lirë dhe të jetë e dinjitetshme, të ketë dinjitet pa u përballur siç duhet me të shkuarën?

Lea Ypi: Jo, unë mendoj që jo, si në nivelin e individit ashtu dhe në nivelin e shoqërisë. Për të ecur përpara duhet të kuptosh nga vjen dhe për të kuptuar nga vjen duhet të bësh llogaritë me të kaluarën dhe me pjesët, si të vetes ashtu edhe të shoqërisë, që janë edhe pjesët e errëta.

Unë mendoj që sa më të sinqertë të jemi në përpjekjen për të kuptuar këto skuta të errëta të historisë sonë, këto momente, ku edhe viktimat janë në fakt fajtorë, edhe fajtorët janë në njëfarë mënyre viktima, pra për të kuptuar, për ta lexuar historinë jo vetëm bardhë e zi, gjë që nuk e bën një individ i vetëm, një intelektual, një rrymë, një fuqi politike, por e bëjnë shoqëria me një përpjekje të përbashkët, aq më tepër kemi mundësi që të kuptojmë njëri-tjetrin dhe të kuptojmë shoqërinë në të cilën jetojmë.

Blerina Goce: Ju përmendët librin tjetër, “Të lirë”. A mund të themi se këta dy libra në njëfarë mënyre lidhen me njëri-tjetrin dhe janë vijimësi?

Lea Ypi: Po, sepse libri “Të lirë” shtjellon çështjen e lirisë dhe ndryshimin midis lirisë si ideal dhe lirisë si ideologji. Ndërsa libri “Të poshtëruar” përqendrohet në një aspekt të caktuar të lirisë, që është liria morale, që tek “Të lirë” është vetëm një nga elementet e diskutimit të lirisë.

Kjo futet më thellë dhe mundohet të kuptojë më mirë dilemat morale të dikujt, që nga njëra anë e ka këtë liri të brendshme dhe nga ana tjetër jeton në një shoqëri që mundohet gjithmonë, që ta nënshtrojë dhe t'ia heqë edhe këtë liri të brendshme që ka.

Blerina Goce: Nëse gjyshja juaj, Lemani, do ta kishte lexuar këtë libër, mendoni se do të ishte e kënaqur me mënyrën se si e keni përshkruar dhe atë çfarë keni rrëfyer?

Lea Ypi: Nuk e di. Mendoj se si gjyshe, po. Besoj se ato që kam shkruar janë diku perceptimet e saj dhe unë jam munduar që të jem sa më e sinqertë dhe të jem sa më autentike dhe të rindërtoj ato kujtime që kam histori, rrëfime, në mënyrën që përputhet me qasjen e saj.

Por sigurisht është historia e treguar nga unë dhe jo nga ajo vetë, dhe ajo me siguri edhe do të kishte vënë re, siç ka ndodhur edhe me librin “Të lirë”, me personazhe që janë akoma aty, siç është ime më.

Historia që kam shkruar është një histori ku ato janë personazhe, por nuk është historia e shkruar me zërin e tyre dhe me idetë e tyre, prandaj shpresoj dhe besoj se si gjyshe dhe si dikush që mbështet mbesën, ajo do të ishte e kënaqur. Por, nuk e di nëse si grua, qasja ime në libër është qasja e saj.

Blerina Goce: Së fundmi, a ka një projekt të ri për të cilin Lea po punon aktualisht?

Lea Ypi: Po, unë po mundohem të mbyll këtë triologji. Libri i ri që sapo kam filluar të shkruaj quhet “Të barabartë” dhe është një histori emigracioni.

Ngjarjet zhvillohen në të tashmen, pra nuk është më roman historik dhe qasja është gjithashtu një hibrid midis filozofisë, politikës dhe analizës.

Blerina Goce: Keni diçka që do t'ju thoni shqiptarëve për të pasur më shumë dinjit gjatë vitit 2026 dhe sidomos të rinjve të cilët mbase rriten mes pasigurive të ndryshme, qoftë këto edhe politike?

Lea Ypi: Në fakt, unë gjithmonë i shmangem mesazheve dhe sidomos kur bëhet fjala për dinjitetin, sepse mendoj që liria morale dhe dinjiteti janë gjëra që askush nuk mund t’i interpretojë dhe çdo recetë, çdo këshillë ose çdo mesazh rrezikon që të ketë një formë paternalizmi, që në fakt bie në kundërshtim me idenë e lirisë që unë kam dhe idenë e lirisë që secili duhet ta zhvillojë brenda vetes.

Unë do të thosha vetëm që kur mendoj për veten time, them se ajo që për mua është e rëndësishme është, që të mos kem frikë nga kritikat.

Nga kritika zhvillohet njeriu dhe gjithmonë prej aty, edhe qasjet ndaj të kaluarës, ndaj të tashmes dhe pikëpamja ndaj të ardhmes, merr një formë tjetër, kur njeriu nuk ka frikë nga nga kritika.

Por nuk e them këtë si mesazh, e them më shumë si përvojë timen që e ndaj, sepse tashmë mundohem që t’i shmangem këtyre mesazheve, që kanë një lloj paternalizmi brenda tyre. Kështu që do t’i shmangem dhe kësaj radhe.