“Nuk ka demokraci të vërtetë pa demokraci brenda partive politike.” Kjo frazë e politologut të njohur francez Maurice Duverger mbetet edhe sot një nga përkufizimet më të sakta të funksionimit të sistemeve moderne politike. Në fakt, cilësia e demokracisë së një shteti nuk matet vetëm nga zgjedhjet e lira apo nga ekzistenca formale e institucioneve, por edhe nga mënyra se si organizohen partitë politike, si prodhohen liderët dhe sa hapësirë ekziston për debat, kundërshti dhe qarkullim elitash.

Partitë politike janë zemra e sistemit demokratik. Ato përzgjedhin klasën drejtuese, ndërtojnë alternativat qeverisëse dhe formojnë kulturën politike të një kombi. Për këtë arsye, mënyra se si funksionojnë partitë në Gjermani, Itali, Francë dhe Shqipëri tregon katër kultura të ndryshme të demokracisë europiane.

Në këtë krahasim, rasti i Sali Berishës dhe vazhdimësia e tij politike përbëjnë një shembull domethënës të modelit personalist ballkanik.

Gjermania konsiderohet një nga demokracitë më të konsoliduara në botë pikërisht sepse ka ndërtuar institucione më të forta se individët.

Pas katastrofës së nazizmit, shteti gjerman kuptoi se demokracia nuk mund të mbështetet mbi figurën e liderit absolut. Prandaj, Kushtetuta gjermane përcaktoi qartë se partitë politike duhet të kenë organizim të brendshëm demokratik.

Në Gjermani, kongreset, strukturat lokale, forumet dhe grupet parlamentare kanë peshë reale në vendimmarrje. Edhe liderë shumë të fuqishëm si Angela Merkel nuk e shndërruan kurrë partinë në instrument personal.

Konrad Adenauer, një nga arkitektët e Gjermanisë moderne, shprehej: “Historia na mëson se pushteti pa kufij shkatërron vetë demokracinë.” Pikërisht ky parim shpjegon forcën e modelit gjerman: liderët ndryshojnë, por institucionet mbeten.

Italia paraqet një model më kompleks dhe kontradiktor.

Për shumë dekada, politika italiane dominohej nga parti masive me organizim të fortë territorial dhe kulturë të thellë ideologjike. Demokracia Kristiane dhe Partia Komuniste Italiane kishin seksione lokale, debate të brendshme dhe mekanizma të fortë për përzgjedhjen e elitave.

Por pas krizës së viteve ’90 dhe rënies së sistemit tradicional politik, Italia hyri gradualisht në epokën e partive personale.

Silvio Berlusconi ishte ndoshta shembulli më i qartë europian i transformimit të partisë në një strukturë të ndërtuar rreth figurës së liderit. Më vonë, edhe Matteo Renzi, Matteo Salvini apo Giorgia Meloni forcuan më tej personalizimin e politikës italiane.

Megjithatë, Italia vazhdon të ruajë disa mekanizma demokratikë si zgjedhjet primare, pluralizmi i brendshëm dhe debati mes fraksioneve.

Politologu italian Norberto Bobbio shkruante: “Demokracia nuk është pushteti i shumicës mbi të tjerët, por mbrojtja e vazhdueshme e pluralizmit.” Pikërisht ky pluralizëm vazhdon ta mbajë ende sistemin italian larg modelit të pastër personalist.

Franca, ndërkohë, përfaqëson modelin e presidencializimit të fortë të politikës. Republika e Pestë, e ndërtuar nga Charles de Gaulle, krijoi një sistem ku Presidenti i Republikës ka rol qendror dhe dominues. Kjo ndikoi drejtpërdrejt edhe në funksionimin e partive politike.

Në Francë, partitë shpesh identifikohen me liderin dhe kandidatin presidencial më shumë sesa me organizimin ideologjik apo strukturor.

Rasti i Emmanuel Macron është ilustrues. Lëvizja “En Marche!” u krijua pothuajse tërësisht rreth figurës së tij personale dhe ambicies presidenciale, duke zëvendësuar brenda pak vitesh partitë tradicionale historike. Kjo ka sjellë një politikë më dinamike, por edhe më të paqëndrueshme dhe më të personalizuar.

Vetë Charles de Gaulle thoshte: “Autoriteti nuk mund të ekzistojë pa prestigj dhe as prestigji pa distancë.” Ky vizion presidencialist vazhdon edhe sot të ndikojë kulturën politike franceze.

Në këtë panoramë europiane, Shqipëria mbetet një rast tipik i tranzicionit të gjatë post-komunist dhe i modelit ballkanik të liderit dominant. Pas rënies së komunizmit, partitë shqiptare nuk arritën të ndërtonin institucione të forta demokratike të brendshme. Përkundrazi, ato u organizuan kryesisht rreth figurave të fuqishme politike.

Në këtë kuadër, figura e Sali Berishës mbetet ndër më domethënëset në historinë moderne shqiptare. Presidenti i parë pluralist, disa herë kryeministër dhe lider historik i Partisë Demokratike, Berisha ka dominuar jetën politike shqiptare për më shumë se tri dekada. Edhe sot, ai vazhdon të jetë figura kryesore e opozitës shqiptare.

Konfirmimi i tij i vazhdueshëm në krye të opozitës nuk është vetëm një zhvillim politik personal. Ai është pasqyrë e një kulture politike ku lideri vazhdon të jetë më i fortë se vetë institucioni partiak. Për mbështetësit, Berisha simbolizon eksperiencën, rezistencën dhe aftësinë për të bashkuar opozitën. Për kritikët, ai përfaqëson mungesën e qarkullimit të elitave dhe vështirësinë e demokracisë shqiptare për të prodhuar lidership të ri.

Shkrimtari dhe mendimtari shqiptar Ismail Kadare ka shkruar dikur: “Popujt e vegjël shpesh i besojnë më shumë njeriut të fortë sesa institucionit të fortë.” Kjo frazë pasqyron në mënyrë të thellë jo vetëm realitetin shqiptar, por edhe kulturën politike të një pjese të Ballkanit.

Në shumë vende të rajonit, partitë funksionojnë si struktura vertikale ku debati i brendshëm mbetet i kufizuar dhe ku kundërshtimi ndaj liderit shpesh interpretohet si tradhti politike. Kjo krijon një demokraci formale, por jo gjithmonë substanciale.

Krahasimi mes Gjermanisë, Italisë, Francës dhe Shqipërisë tregon qartë se forca e vërtetë e demokracisë nuk matet vetëm me zgjedhje të lira, por me aftësinë për të ndërtuar institucione që mbijetojnë përtej liderëve. Gjermania dëshmon forcën e partisë institucionale.

 

Franca tregon fuqinë dhe rrezikun e presidencializimit. Italia lëviz mes pluralizmit tradicional dhe personalizimit modern.

Shqipëria vazhdon ende të përballet me sfidën e ndërtimit të partive reale demokratike.

Winston Churchill thoshte: “Demokracia është forma më e keqe e qeverisjes, përveç të gjitha të tjerave që janë provuar.” Por demokracia bëhet e fortë vetëm atëherë kur ajo nuk mbështetet mbi individë të pazëvendësueshëm, por mbi institucione të qëndrueshme.

Në fund, pyetja më e rëndësishme për çdo demokraci moderne mbetet kjo: a janë partitë institucione kolektive që i shërbejnë qytetarëve, apo mjete personale në shërbim të liderëve? Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje përcakton jo vetëm fatin e partive politike, por vetë të ardhmen demokratike të kombeve europiane.