In memoriam për 2 prillin 1991 dhe “Prillet e thyera” të Shqipërisë

Ka vende ku të vdekurit nderohen.

Ka kombe ku viktimat bëhen ndërgjegje.

Dhe është edhe Shqipëria, ku të vdekurit përdoren.

Ka plagë që Shqipëria nuk i mbyll kurrë. Jo sepse koha nuk kalon, por sepse politika kujdeset që ato të mbeten gjithmonë të hapura.

Kjo është drama jonë më e madhe politike dhe morale: as komunizmi nuk i la viktimat të prehen, por as demokracia nuk pati kurajën t’i çlirojë nga robëria e politikës.

Shpirtrat e viktimave të komunizmit ende enden mes varreve pa emër, dosjeve të mbyllura, varreve të pashënuara dhe të vërtetës së cunguar të një klase politike që nuk pati kurrë guximin të kërkojë falje me vepra. Janë viktimat e pushkatimeve, internimeve, burgjeve, zhdukjeve pa gjurmë. Një shtet i tërë i vrau dhe më pas u vodhi edhe të drejtën për një varr, për një lutje, për një prehje.

Por më e rëndë se kjo është se tranzicioni ynë prodhoi viktimat e veta dhe i dorëzoi po të njëjtit ritual makabër: harresë, manipulim dhe përdorim elektoral.

Por tragjedia shqiptare nuk mbaroi me rënien e diktaturës. Demokracia duhej të ishte shërimi ynë historik, por...

Mjafton të kujtojmë 2 prillin 1991 në Shkodër, kur katër të rinj u vranë në emër të një pushteti që po jepte shpirt, ndërsa drejtësia për atë masakër mbeti peng i narrativave politike edhe pas 35 vitesh.

1997 ku shteti ra së bashku me vlerat morale të shqiptarëve.

Gërdeci ishte fytyra më brutale e korrupsionit të demokracisë: 26 të vrarë, qindra të plagosur, familje të copëtuara dhe një shtet që shpërtheu bashkë me depot e vdekjes.

21 janari vulosi përfundimisht idenë se pushteti shqiptar, kur ndjehet i rrezikuar, di ende të përgjigjet me plumba: katër qytetarë të vrarë në mes të bulevardit; një drejtësi që ende është vonë dhe iluzionin e rremë demokracia shqiptare e ka mësuar vlerën e jetës njerëzore.

Por problemi ynë nuk është vetëm se këto viktima ekzistojnë.

Problemi është më i zi: politika nuk do që këta shpirtra të gjejnë prehje.

Sepse një shpirt që të prehet kërkon të vërtetën.

E vërteta kërkon fajtorë.

Fajtorët prekin pushtetin.

Dhe pushteti në Shqipëri, majtas apo djathtas, ka investuar më shumë për të fshirë kujtesën sesa për të bërë drejtësi.

Viktimat përdoren si flamur në përvjetorë, si lot krokodili në podiume, si status në rrjete sociale dhe si armë kundër kundërshtarit. Por sapo mbaron ceremonia, sapo fiket kamera, sapo ulen duartrokitjet, gjithçka kthehet në heshtje. Familjet mbeten vetëm me dhimbjen, ndërsa politika vazhdon pazaret.

Ky është cinizmi më i madh i tranzicionit shqiptar: viktimat nuk respektohen; riciklohen.

Shpirtrat e viktimave të 2 prillit, të 1997-ës, të Gërdecit, të 21 janarit dhe të mijëra të persekutuarve të komunizmit nuk gjejnë paqe, sepse me to vazhdohet të bëhet tregti politike. Ata shpirtra nuk lejohen të gjejnë paqe, apo të bëhen kujtesë kombëtare, sepse çdo palë e politikiës ka nevojë për ta si dëshmi kundër tjetrës, por asnjëra nuk ka vullnetin t’u japë drejtësi të plotë.

Dhe kjo është arsyeja pse kam frikë se viktimat e demokracisë ashtu si ato të komunizmit nuk do ta gjejnë kurrë prehjen e merituar.

Jo sepse mungon koha.

Jo sepse mungojnë provat.

Por sepse mungon vullneti i një klase politike që është ushqyer për dekada me dhimbjen e tyre.

Se prehja vjen vetëm kur triumfon e vërteta.

E vërteta kërkon emra.

Emrat kërkojnë përgjegjësi.

Përgjegjësia prek pushtetin.

Ky është nekrofagjia morale e klasës sonë politike: nuk ndërton drejtësi mbi gjakun, por karrierë mbi kujtesën dhe nga mungesa e pendesës.

Në Shqipëri, duket se edhe të vdekurit kanë fatin e të gjallëve: nuk i lënë të qetë, sepse pushteti ushqehet me trazimin e tyre.

Një klasë politike që nuk i lë të vdekurit të prehen, nuk do t’i lërë kurrë të gjallët të jetojnë të qetë.