Sipas Newsweek România, Armenia po pret konferencën e OKB-së për biodiversitetin, ndërkohë që shpall ambicien e saj për t’u anëtarësuar në Bashkimin Evropian. Përvoja e Evropës Qendrore dhe Lindore tregon sa larg mbeten rezultatet e saj nga premtimet.

Më 19 tetor, në Jerevan hapet Konferenca e shtatëmbëdhjetë e Palëve të Konventës për Diversitetin Biologjik (CBD COP17). Për herë të parë, qeveritë do të kryejnë një shqyrtim global të përparimit në zbatimin e Kuadrit Global të Biodiversitetit Kunming–Montreal (KMGBF). Rezultati ka rëndësi për Evropën. Armenia është pjesë e Partneritetit Lindor, i nisur me nismën e Polonisë dhe Suedisë, dhe në vitin 2025 parlamenti i saj miratoi një ligj që nis procesin e anëtarësimit të vendit në Bashkimin Evropian. Krahasimi i natyrshëm, pra, është me Evropën Qendrore dhe Lindore, vendet e së cilës trashëguan pothuajse të njëjtën gjendje në vitet 1990: miniera, ujëra të zeza të patrajtuara dhe shpate të zhveshura nga bimësia.

Prej më shumë se një viti, vëzhguesit kanë pyetur nëse Armenia mund të ishte jo vetëm vendi pritës i samitit, por edhe një shembull për të tjerët. Në maj 2025, ekologu Ruben Khachatryan shkroi në The Revelator se vendi ishte “larg të qenët një model i kujdesit për mjedisin”; më vonë po atë vit, në një artikull për EVN Report, ai identifikoi si kërcënimin më të rëndë politikat që i japin përparësi nxjerrjes së mineraleve ndaj mbrojtjes së mjedisit. Një raport i Fondacionit Heinrich Böll vuri në dukje “interesat konkurruese me sektorët minerar dhe energjetik”, ndërsa në korrik Hetq shkroi se, në prag të COP17, Armenia po “bënte premtime ambicioze që është e vështirë t’u besosh”. Kur mbeten vetëm pak ditë, bilanci është dekurajues.

Nxjerrja e mineraleve me cianid Armenia ndjek një rrugë tjetër

Një çerek shekulli më parë, një digë u ça në Baia Mare të Rumanisë, duke dërguar mbetje të ndotura me cianid përgjatë lumenjve Tisza dhe Danub, deri në deltën e këtij të fundit. Pas kësaj, Republika Çeke, Gjermania dhe Hungaria ndaluan nxjerrjen e mineraleve me anë të shpëlarjes me cianid. Më vonë, Rumania hoqi dorë nga nxjerrja e mineraleve në Roșia Montană: zona u përfshi në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s dhe, në vitin 2024, një tribunal arbitrazhi hodhi poshtë kërkesën e investitorit për dëmshpërblim prej disa miliardë dollarësh.

Armenia, përkundrazi, u bë aksionare. Shteti zotëron 12,5% të Lydian Armenia, kompanisë që po përgatitet të hapë një minierë në vendburimin Amulsar, pranë qytetit kurativ Jermuk. Që nga shtatori 2025, përfaqësuesi i qeverisë në kompani është Gnel Sanosyan, ish-ministër dhe anëtar i kryesisë së partisë në pushtet. Sipas ministrit të ekonomisë, hapja ishte planifikuar për në shtator, në prag të konferencës, dhe ari do të nxirrej duke përdorur një tretësirë cianidi natriumi.

Megjithatë, siç vuri në dukje një studim i botuar nga OKB-ja në Armeni, vetëm 9 nga 24 kompanitë minerare dorëzuan raporte të monitorimit mjedisor për vitin 2024. Fqinjët e Armenisë iu përgjigjën katastrofave mjedisore duke ndaluar cianidin. Armenia u bë aksionare në një minierë që përdor cianid, në një industri ku shumica e kompanive as nuk raportojnë për ndikimin e tyre në mjedis.

Liqeni Sevan ende merr ujëra të zeza të patrajtuara

Ujërat e Armenisë kishin probleme shumë kohë përpara cianidit. Hungaria ndali eutrofikimin e liqenit Balaton duke ulur ngarkesën e fosforit dhe duke restauruar ligatinën Kis-Balaton; në të gjithë Bashkimin Evropian, më shumë se 90% e ujërave të ndotura urbane trajtohen sipas një standardi të përbashkët. Në Armeni, sipas EVN Report, vetëm rreth 8% e ujërave të ndotura urbane iu nënshtruan trajtimit mekanik në vitin 2021, ndërsa më pak se 1% iu nënshtruan trajtimit biologjik. BE-ja dhe Gjermania ndanë pothuajse 6 milionë euro për EU4Sevan, një program për mbrojtjen e liqenit Sevan, objektivat e të cilit përfshinin trajtimin e ujërave të ndotura. Megjithatë, në një dokument programimi të vitit 2024, Brukseli ende raportonte se ujërat e zeza të patrajtuara po ndotnin liqenin. Impiantet e trajtimit përreth Sevanit vazhdojnë të kryejnë vetëm trajtim mekanik; trajtimi biologjik mbetet ende vetëm një premtim i qeverisë, i përfshirë në programin e saj për vitet 2026–2031. Sevani mbetet dështimi më i qartë.

Pyje të painventarizuara dhe lloje në prag të zhdukjes

Sa u përket pyjeve, edhe gjendja fillestare është e pasigurt. Polonia e ka rritur mbulesën pyjore nga 21% në vitin 1945 në më shumë se 29%. Armenia premton ta thuajse dyfishojë mbulesën e saj pyjore deri në mesin e shekullit, por inventari i saj i fundit i pyjeve daton nga viti 1993. Premtimi për dyfishimin e pyjeve të Armenisë mbështetet në shifra që nuk ekzistojnë dhe në mbjellje që realizohen në vetëm një të tretën e planit.

Armenia mbron 13% të territorit të saj dhe synon të arrijë në 20% deri në vitin 2030, ndërsa kuadri global kërkon 30%. Bashkimi Evropian mbron më shumë se një të katërtën e territorit të tij tokësor, ndërsa Polonia, Sllovakia, Bullgaria dhe Kroacia tashmë mbrojnë më shumë se 30% të territoreve të tyre. Bizoni evropian tregon se çfarë mund të arrijë mbrojtja e vazhdueshme e natyrës. Deri në vitin 1927, asnjë individ nuk kishte mbetur në natyrë; lloji u rimëkëmb nga dymbëdhjetë individë themelues dhe sot popullata e tij më e madhe që jeton e lirë, rreth 1 000 individë, ndodhet në pyllin Białowieża. Në Armeni, sipas EVN Report, kanë mbetur vetëm tetë deri në trembëdhjetë leopardë. Vendi mbetet larg edhe objektivit të vet, i cili është më pak ambicioz se ai global, dhe llojet e tij më të rralla mbeten në prag të zhdukjes.

Shkelje mjedisore pa pasoja

Vlera e rregullave varet nga zbatimi i tyre. Në Bashkimin Evropian, një operator, veprimtaria e të cilit përbën kërcënim të afërt për mjedisin, duhet të marrë masa parandaluese përpara se të ndodhë ndonjë dëm. Në Jerevan, në korrik, Hetq raportoi se dheu nga përgatitjet e vendit ku do të mbahej COP17 po derdhej në grykën e Hrazdanit, duke mbushur shtratin e lumit dhe dëmtuar pemët, ndonëse vetëm një muaj më parë autoritetet e qytetit e kishin paraqitur statusin e mbrojtur të grykës si një nga angazhimet e tyre për COP17. Inspektorati mjedisor e pranoi hedhjen e dheut, por e mbylli çështjen: pemët nuk ishin tharë dhe shtrati i lumit nuk kishte ndryshuar, prandaj nuk kishte “dëm të matshëm”. Në vitin 2025, inspektorati regjistroi 3 303 shkelje, 30% më shumë se një vit më parë. Megjithatë, edhe një rast i dukshëm, në pragun e vendit ku do të mbahej konferenca, mbeti pa pasoja.

Financimi i samitit ndërsa mbrojtja e natyrës mbetet pas

Edhe fondet janë të pakta. Institucionet e BE-së kanë rënë dakord t’i kushtojnë 10% të shpenzimeve vjetore buxhetore të Bashkimit biodiversitetit në vitet 2026 dhe 2027. Plani i veprimit i Armenisë për vitet 2026–2030 do të kërkojë rreth 960 milionë dollarë, sipas një vlerësimi paraprak të Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP), dhe 93% e kësaj shume ende nuk është siguruar. Një vendim i qeverisë e vlerëson koston e vetë konferencës në rreth 25 milionë dollarë. Për konferencën, paratë u gjetën. Për natyrën, pothuajse aspak.

Provat mjedisore në rrugën e Armenisë drejt Evropës

Gjatë vitit të fundit, pikëpyetjet për vendin pritës vetëm janë shtuar: një minierë që përdor cianid, hapja e së cilës ishte planifikuar në prag të samitit; ujëra të zeza të patrajtuara në liqenin Sevan; pyje të painventarizuara që nga viti 1993; një çështje për dheun e hedhur në vendin e konferencës, e mbyllur pa pasoja; një plan për mbrojtjen e natyrës, të cilit i mungojnë nëntë të dhjetat e financimit. Armenia nuk ka arritur të bëhet shembull.

Varfëria nuk është shpjegimi. Herë pas here, kur rregullat mjedisore janë përplasur me interesat e industrisë apo të pronarëve me ndikim, rregullat janë lënë mënjanë. Për vite me radhë, brigjet e liqenit Sevan u mbuluan me ndërtime. Që në vitin 2019, Artur Grigoryan, ish-drejtues i inspektoratit mjedisor, paralajmëroi për skema korrupsioni në sektorin minerar. Sot, vetë shteti zotëron aksione në një minierë që përdor cianid.

Shqyrtimi global nuk do ta ndëshkojë Armeninë për asgjë nga këto: sipas rregullave të konventës, ai kryhet “në mënyrë jondëshkuese”. Negociatat për anëtarësimin në BE do të jenë ndryshe. Aty do të shqyrtohet nëse janë ndërtuar impiantet e trajtimit të ujërave të ndotura, nëse ekzistojnë inventarët e pyjeve dhe nëse zbatimi i legjislacionit mjedisor funksionon vërtet. Një vend që miraton një ligj që e afron me Bashkimin, ndërkohë që sakrifikon vazhdimisht natyrën për interesa private, po ndjek një rrugë hipokrite drejt Evropës. Evropa Qendrore dhe Lindore e bëri këtë rrugëtim me seriozitet.

Borislav Sandov, ekspert ndërkombëtar i mjedisit, ish-zëvendëskryeministër për politikat klimatike dhe ish-ministër i Mjedisit dhe Ujërave i Bullgarisë

***

According to Newsweek România, Armenia is hosting the UN biodiversity conference while declaring its ambition to join the European Union. The experience of Central and Eastern Europe shows how far its record falls short of its promises.

On 19 October the seventeenth Conference of the Parties to the Convention on Biological Diversity (CBD COP17) opens in Yerevan. For the first time, governments will carry out a global review of progress in implementing the Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework (KMGBF). Europe has a stake in the outcome. Armenia is part of the Eastern Partnership, launched at the initiative of Poland and Sweden, and in 2025 its parliament passed a law starting the country’s accession process to the European Union. The natural comparison, then, is with Central and Eastern Europe, whose countries inherited much the same legacy in the 1990s: mines, untreated sewage, denuded hillsides.

For more than a year, observers have asked whether Armenia could be not merely the venue for the summit but an example to others. In May 2025 the ecologist Ruben Khachatryan wrote in The Revelator that the country was “far from a model of environmental stewardship”; later that year, in a piece for EVN Report, he identified the gravest threat as policies that put mining above environmental protection. A Heinrich Böll Foundation report pointed to “competing interests with the mining and energy sectors”, and in July Hetq wrote that on the eve of COP17 Armenia was “making ambitious promises that are hard to believe”. With just days to go, the record is discouraging.

Cyanide Mining Armenia Takes a Different Path

A quarter of a century ago a dam burst at Baia Mare in Romania, sending cyanide-laced waste down the Tisza and the Danube all the way to its delta. In the aftermath, the Czech Republic, Germany and Hungary banned cyanide leaching. Romania later abandoned mining at Roșia Montană: the site was placed on UNESCO’s World Heritage List, and in 2024 an arbitration tribunal dismissed the investor’s multibillion-dollar claim.

Armenia, by contrast, took a stake. The state owns 12.5% of Lydian Armenia, the company preparing to open a mine at the Amulsar deposit near the spa town of Jermuk. Since September 2025 the government’s representative in the company has been Gnel Sanosyan, a former minister and a member of the ruling party’s board. According to the economy minister, the launch was scheduled for September, on the eve of the conference, with the gold to be extracted using a sodium cyanide solution.

Yet, as a paper published by the UN in Armenia noted, only 9 of 24 mining companies submitted environmental monitoring reports for 2024. Armenia’s neighbours responded to environmental disasters by banning cyanide. Armenia became a shareholder in a cyanide mine, in an industry where most companies do not even report on their environmental impact.

Lake Sevan Still Receives Untreated Sewage

Armenia’s water was in trouble long before cyanide. Hungary halted the eutrophication of Lake Balaton by cutting phosphorus loads and restoring the Kis-Balaton wetland; across the European Union more than 90% of urban wastewater is treated to a common standard. In Armenia, according to EVN Report, only about 8% of urban wastewater received mechanical treatment in 2021, while less than 1% received biological treatment. The EU and Germany allocated almost €6 million to EU4Sevan, a programme to protect Lake Sevan whose objectives included wastewater treatment. Yet in a 2024 programming document Brussels was still reporting that untreated sewage was polluting the lake. The treatment plants around Sevan remain mechanical only; biological treatment is still just a government promise, included in its programme for 2026–2031. Sevan remains the clearest failure.

Uncounted Forests and Species on the Brink

With forests, even the baseline is uncertain. Poland has raised its forest cover from 21% in 1945 to more than 29%. Armenia promises to nearly double its own by mid-century, yet its last forest inventory dates from 1993. The pledge to double Armenia’s forests rests on figures that do not exist and on planting that runs at a third of the plan.

Armenia protects 13% of its territory and aims for 20% by 2030, while the global framework calls for 30%. The European Union protects more than a quarter of its land, and Poland, Slovakia, Bulgaria and Croatia already protect more than 30% of theirs. The European bison shows what sustained conservation can achieve. By 1927 none remained in the wild; the species was restored from twelve founder animals, and today its largest free-ranging population, some 1,000 animals, lives in the Białowieża Forest. Armenia, according to EVN Report, has only eight to thirteen leopards left. The country remains far even from its own target, itself less ambitious than the global one, and its rarest species remain on the brink of extinction.

Environmental Violations without Consequences

Rules are only as good as their enforcement. In the European Union, an operator whose activity poses an imminent threat to the environment must take preventive measures before any damage occurs. In Yerevan in July, Hetq reported that soil from preparations for the COP17 site was spilling into the Hrazdan Gorge, filling the riverbed and damaging trees – even though, only a month earlier, the city authorities had presented protected status for the gorge as one of their COP17 commitments. The environmental inspectorate acknowledged the dumping but closed the case: the trees had not withered and the riverbed had not changed, so there was no “measurable damage”. In 2025 the inspectorate recorded 3,303 violations, 30% more than the year before. Yet even an obvious case on the conference’s doorstep came to nothing.

Funding the Summit while Conservation Falls Short

Money is short, too. EU institutions have agreed to devote 10% of the Union’s annual budget spending to biodiversity in 2026 and 2027. Armenia’s action plan for 2026–2030 will require about $960m, according to a preliminary estimate by the UN Development Programme (UNDP), and 93% of that sum has yet to be found. A government decision puts the cost of the conference itself at around $25m. The money was found for the conference. For nature, almost none.

The Environmental Tests on Armenia’s Route to Europe

Over the past year the questions facing the host have only multiplied: a cyanide mine scheduled to open on the eve of the summit; untreated sewage in Lake Sevan; forests uncounted since 1993; a case over soil dumped at the conference site, closed without consequence; a conservation plan with nine-tenths of its funding missing. Armenia has failed to become an example.

Poverty is not the explanation. Time and again, when environmental rules have collided with the interests of industry or influential owners, the rules have given way. The shores of Lake Sevan were built over for years. As far back as 2019, Artur Grigoryan, a former head of the environmental inspectorate, warned of corruption schemes in the mining sector. Today the state itself holds a stake in a cyanide mine.

The global review will not punish Armenia for any of this: under the convention’s rules, it is conducted “in a non-punitive manner”. EU accession negotiations will be different. There, the questions will be whether wastewater treatment plants have been built, whether forest inventories are in place and whether environmental enforcement actually works. A country that passes a law bringing it closer to the Union while repeatedly sacrificing nature to private interests is taking a hypocritical route to Europe. Central and Eastern Europe made that journey in earnest.

Borislav Sandov, international environmental expert, former Deputy Prime Minister for climate policies, Minister of Environment and Water of Bulgaria