Pyetja e pyetjeve shtrohet tani që faza diplomatike e konfliktit mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit po hyn në momentin vendimtar: kush e fitoi luftën? Për një përgjigje përfundimtare do të duhet të shihet se si do të strukturohen marrëveshjet finale. Megjithatë, që tani, bazuar në atë që po del në dritë, mund të bëhet një vlerësim paraprak përmes katër çështjeve të mëdha që na kanë shoqëruar çdo ditë gjatë këtyre javëve: Ngushtica e Hormuzit, çështja bërthamore, asetet iraniane të ngrira jashtë vendit dhe përplasja mes Izraelit dhe Hezbollahut në Liban.

Hormuzi, Irani këmbëngul të ruajë kontrollin

Ngushtica e Hormuzit është zemra e marrëveshjes, arma e re e regjimit iranian, ajo që Teherani nuk e kishte përpara 28 shkurtit, kur shpërtheu lufta. Sipas burimeve, memorandumi i mirëkuptimit parashikon teorikisht rihapjen e menjëhershme të këtij korridori detar pa tarifa kalimi, rikthimin brenda rreth 30 ditësh të flukseve tregtare të para luftës dhe heqjen e bllokadës amerikane ndaj porteve iraniane.

Megjithatë, në Teheran askush nuk duket i gatshëm të heqë dorë nga kjo levë presioni. Këtë e konfirmojnë edhe deklaratat e ministrit të Jashtëm iranian, Abbas Araghchi. Të premten ai përshkroi një skenar tjetër, duke ritheksuar se Republika Islamike synon të vendosë një tarifë shërbimi për anijet që kalojnë përmes Ngushticës. Ai sqaroi se, edhe nëse "nuk është e mundur të vendoset një pagesë për vetë kalimin nëpër Hormuz", Teherani do të vazhdojë të mbajë kontrollin mbi këtë rrugë ujore dhe do të aplikojë tarifa për "shërbimet e ofruara".

Me shumë vështirësi regjimi do të heqë dorë realisht nga ky segment detar, përmes të cilit kalon 20% e naftës botërore. Më shumë se një dorëzim i kontrollit, është realiste të pritet një kompromis – ndoshta me përfshirjen e vendeve të rajonit – por është e vështirë të imagjinohet se situata do të rikthehet ashtu siç ishte më 27 shkurt. Megjithatë, presidenti amerikan Donald Trump deklaroi pikërisht dje se, pas marrëveshjes, "Hormuzi do të jetë I HAPUR PËR TË GJITHË".

Uraniumi, SHBA synon një ndalim për njëzet vjet

Memorandumi i mirëkuptimit do të kufizohet në përmendjen e çështjes bërthamore, duke e shtyrë debatin për negociatat që pritet të nisin brenda 60 ditëve pasuese. Sipas informacioneve që qarkullojnë, por që vijnë nga burime amerikane, Shtëpia e Bardhë është e bindur se mund të arrijë shumicën e objektivave fillestare.

450 kilogramët e uraniumit të pasuruar në nivelin 60% – prag shumë pranë atij të nevojshëm për ndërtimin e një arme bërthamore – duhet të shkatërrohen, të hiqen ose të hollohen. Një tjetër mundësi është që materiali radioaktiv të eksportohet në një vend tjetër. Për më tepër, iranianët do të heqin dorë nga vazhdimi i programit bërthamor për qëllime ushtarake. Megjithatë, ende nuk është e qartë nëse kjo do të ndodhë pa afat apo, siç duket më e mundshme, për një numër të caktuar vitesh.

Negociatat mund të rifillojnë nga propozimet për moratorium që tashmë janë në tryezë. SHBA kërkon një ndërprerje prej të paktën 20 vjetësh, ndërsa Irani do të ishte i gatshëm të ndalonte për 5 vjet. Marrëveshja pritet të lidhë lirimin e fondeve të ngrira për Teheranin me respektimin efektiv të kufizimeve bërthamore.

Nëse gjërat janë vërtet kështu, Trump mund të ketë arritur një kompromis më të favorshëm nga sa pritej. Por vëmendja duhet të mbetet tek detajet dhe tek tabloja e përgjithshme: Irani mund të vazhdojë të zotërojë edhe 8 mijë kilogramë uranium, pjesa më e madhe e pasuruar në nivelin 20%.

Asetet e ngrira, një plan me disa këste

Irani dëshiron të arkëtojë përfitimet, duke realizuar një nga pikat më të favorshme – dhe njëkohësisht më të bujshme – të memorandumit të mirëkuptimit. Regjimi në Teheran kërkon dhe mund të marrë menjëherë rreth 12 miliardë dollarë të ngrira jashtë vendit, si një lloj kompensimi për dëmet e pësuara nga lufta.

12 miliardë dollarë të tjerë do të disbursohen më vonë, gradualisht, në varësi të përmbushjes së objektivave të përcaktuara nga marrëveshja, veçanërisht atyre që lidhen me çmontimin e programit bërthamor.

Në total bëhet fjalë për 24 miliardë dollarë, një shumë shumë më e lartë se 1.7 miliardë dollarët e zhbllokuar nga Barack Obama në vitet 2015-2016, të cilët në atë kohë kishin shkaktuar zemërimin e Donald Trump.

Edhe në këtë rast, skema do të duhet të negociohet më tej. Për më tepër, Shtetet e Bashkuara kanë ngrirë, që nga viti 1979 dhe pas krizës së pengjeve, vetëm 2 miliardë dollarë asete financiare iraniane. Dhjetë miliardët e tjerë mund të vijnë nga vende të lidhura me SHBA-në, si Katari, që mban 6 miliardë dollarë, Japonia me 1.5 miliardë, Luksemburgu dhe vende të tjera evropiane me 1.6 miliardë.

Nuk është ende e qartë se si do të veprojnë Kina dhe India, të cilat mbajnë përkatësisht 20 dhe 6 miliardë dollarë fonde iraniane.

Libani, ndalim për Izraelin. Por nuk do të ketë tërheqje

Benjamin Netanyahu nuk u ftua në takimet e improvizuara të nivelit të lartë gjatë samitit të G7 në Francë. Ai mund të ndihet i lënë mënjanë, ndërkohë që shpreson se presidenti Donald Trump dhe vendet e tjera të Lindjes së Mesme të përfshira në konfliktin me Iranin do të ndalojnë së përqendruari vëmendjen te situata në të cilën duket se është gjendur Izraeli.

Nëse Teherani arrin të sigurojë nga Shtëpia e Bardhë që marrëveshja të garantojë edhe armëpushimin me Hezbollahun, kryeministri izraelit e di se do të duhet të ndalojë avancimin në jug të Libanit dhe më tej. Megjithatë, të paktën për momentin, ai nuk ka ndërmend të urdhërojë një tërheqje të plotë. Ka shumë gjasa që ushtarët izraelitë të mbeten të vendosur në postet e avancuara që tashmë kanë krijuar një brez sigurie përgjatë kufirit.

Kështu do të krijohej një situatë e ngjashme me atë në Gaza, ku ushtria izraelite kontrollon pothuajse 60% të Rripit, pavarësisht armëpushimit.

Netanyahu shpreson ta rikthejë përplasjen me Hezbollahun në një nivel lokal, duke iu shmangur vëmendjes së luhatshme të liderit amerikan. Autoritetet në Bejrut – të paktën përfaqësuesit kundër Hezbollahut – vazhdojnë të deklarojnë se nuk duan ndërhyrje të huaja, duke iu referuar Teheranit, por njëkohësisht kundërshtojnë edhe qëndrimin e trupave izraelite në territorin libanez.

Negociatat do të jenë të gjata. Netanyahu fiton kohë./ Corriere della Sera