Qipro është prezantuar për vite me radhë si një ishull i qetë mesdhetar, një urë mes Europës dhe Lindjes së Mesme. Një vend turistik, një simbol stabiliteti në kufijtë e Bashkimit Europian. Por kjo tablo, sa vjen e më shumë, po duket si një iluzion.

Në realitet, ishulli është transformuar gradualisht në një platformë strategjike ushtarake. Jo brenda natës, por përmes një procesi të gjatë dhe të heshtur: marrëveshje ushtarake, bashkëpunime inteligjence, stërvitje të përbashkëta dhe një prani në rritje e fuqive të huaja.

Për vite, këto zhvillime kaluan pa shumë vëmendje. Vetëm tani, me tensionet e rritura mes SHBA-së, Izraelit dhe Iranit, Qipro ka hyrë në radarët globalë. Ajo që ishte e dukshme për specialistët, po bëhet e qartë edhe për publikun: ishulli nuk është më vetëm i ndarë politikisht, por i integruar në arkitekturën ushtarake të rajonit.

Mesdheu, nga kartolinë në “parking” ushtarak

Rritja e tensioneve në Lindjen e Mesme ka sjellë një përqendrim të pazakontë forcash në Mesdheun Lindor. Anije luftarake nga SHBA, Franca, Greqia, Gjermania, Italia, Spanja dhe Holanda janë tashmë pjesë e këtij peizazhi.

Presidenti francez Emmanuel Macron (m), udhëheqësi i Qipros Greke Nikos Christodoulides (d) dhe kryeministri grek Kyriakos Mitsotakis në Qipro

Një rajon që dikur shitej si destinacion pushimesh, sot ngjan më shumë me një hapësirë të militarizuar. Qipro, në këtë kontekst, nuk është më thjesht një pikë në hartë, por një platformë operative.

Franca ka qenë ndër aktorët më të qartë në këtë drejtim. Vizita e Emmanuel Macron në pjesën greke të ishullit u lexua si një sinjal politik: Parisi kërkon të rrisë ndikimin e tij në rajon dhe të balancojë rolin në rritje të Turqisë, nga Mesdheu deri në Afrikë.

Kjo e zhvendos Qipron nga një ishull periferik në një simbol të rivalitetit më të madh mes Europës dhe Turqisë.

Paradoksi i sigurisë: mbrojtje apo rrezik?

Narrativa perëndimore është e qartë: Qipro duhet të mbrohet nga paqëndrueshmëria e Lindjes së Mesme dhe nga ndikimi turk.

Por këtu lind një paradoks.

Ishulli po “mbrohet” nga një konflikt, të cilit vetë i është afruar përmes militarizimit. Qipro nuk u bë e rëndësishme për shkak të Iranit. U bë e rëndësishme sepse tashmë ishte pjesë e këtij sistemi.

Paralajmërimet nga zyrtarë iranianë e bëjnë këtë edhe më konkrete: ishulli mund të jetë objektiv nëse përdoret për operacione ushtarake kundër Iranit ose aleatëve të tij.

Për herë të parë pas dekadash, Qipro po përmendet në terma të “parandalimit ushtarak” në Lindjen e Mesme. Një zhvillim që bie ndesh me imazhin e saj si “ishull paqeje”.

Prania izraelite dhe shqetësimi lokal

Një tjetër zhvillim i dukshëm është rritja e pranisë izraelite në ishull. Me përshkallëzimin e tensioneve, fluturimet drejt Qipros janë shtuar dhe shumë civilë izraelitë kanë kërkuar strehim të përkohshëm aty.

Kjo ka sjellë reagime të përziera. Nga njëra anë, marrëdhëniet mes Izraelit dhe Qipros janë të forta. Nga ana tjetër, shkalla e lartë e pranisë ka ngritur pyetje dhe shqetësime.

Bashkëpunimi mes dy vendeve nuk është i ri. Stërvitjet e përbashkëta janë bërë rutinë. Avionët izraelitë operojnë shpesh në hapësirën ajrore të Qipros. Bashkëpunimi i inteligjencës është intensifikuar, madje me raportime për aktivitete të Mossad në aeroporte si Paphos dhe Larnaca.

Për kritikët, kjo e kthen Qipron në një zgjatim të arkitekturës së sigurisë së Izraelit. Për mbështetësit, është një partneritet i natyrshëm.

Por një gjë është e qartë: roli i ishullit ka ndryshuar rrënjësisht.

Bazat britanike dhe pesha e historisë

Një pjesë kyçe e këtij transformimi lidhet me dy territore që teknikisht nuk janë pjesë e Qipros: bazat britanike në Akrotiri dhe Dhekelia.

Këto baza, të mbetura nga periudha koloniale, janë sot pika strategjike për operacione në Lindjen e Mesme. Ato shërbejnë si qendra logjistike, survejimi dhe koordinimi.

Raportimet se mund të përdoren nga SHBA për operacione të lidhura me Iranin i kanë bërë ato edhe më të diskutueshme.

Zyrtarët britanikë thonë se nuk synojnë përshkallëzim. Por kritikët theksojnë një fakt të thjeshtë: nëse përdoren nga aleatët për operacione ushtarake, ishulli bëhet automatikisht pjesë e konfliktit.

Kjo lidhet drejtpërdrejt me historinë koloniale të Qipros, e cila vazhdon të ndikojë edhe sot në vendimet strategjike.

Energjia, faktori i heshtur

Nën sipërfaqen e detit, një tjetër arsye po tërheq vëmendjen globale: gazi natyror.

Mesdheu Lindor është kthyer në një zonë me rëndësi të madhe energjetike, sidomos për Europën që kërkon alternativa ndaj gazit rus.

Kompanitë perëndimore kanë investuar në kërkime rreth Qipros, ndërsa projektet për gazsjellës dhe infrastrukturë energjetike janë në diskutim.

Energjia nuk është vetëm ekonomi. Është politikë dhe siguri. Dhe prania ushtarake në rajon lidhet ngushtë edhe me mbrojtjen e këtyre interesave.

Turqia dhe balanca e forcave

Nga perspektiva e Turqisë, zhvillimet në Qipro janë një çështje direkte sigurie.

Ishulli ndodhet shumë pranë brigjeve të saj jugore. Prania e forcave të huaja dhe aktivitetet ushtarake në pjesën jugore ndikojnë drejtpërdrejt në kalkulimet strategjike të Ankarasë.

Sipas traktatit të vitit 1960, Turqia ka përgjegjësi për ruajtjen e balancës në ishull. Kjo është arsyeja pse prania e saj në Qipron Veriore shihet si pjesë e këtij kuadri.

Vendosja e avionëve F-16 në aeroportin e Ercanit ka shkaktuar reagime ndërkombëtare. Por për Turqinë, pyetja është e thjeshtë: pse duhet të kërkojë leje për të vepruar në një territor ku ka detyrime sigurie?

Këtu shfaqet edhe një tjetër tension: ndërsa prania perëndimore në jug shihet si “stabilizuese”, veprimet turke në veri shpesh konsiderohen si “përshkallëzim”.

Për Ankaranë, kjo është një standard i dyfishtë.

Dilema europiane

Bashkimi Europian ndodhet në një pozicion të ndërlikuar.

Nga njëra anë, mbështet pjesën greke të ishullit si anëtare. Nga ana tjetër, realiteti i ndarjes mbetet i pazgjidhur.

Turqit qipriotë, që votuan pro ribashkimit në 2004, mbeten jashtë strukturave europiane. Ndërsa pala që e refuzoi planin përfaqëson sot ishullin në BE.

Një kontradiktë që vazhdon të ndikojë në politikën europiane.

Një ishull, shumë interesa

Qipro sot nuk është më vetëm një ishull i ndarë në dy pjesë.

Është një hapësirë ku ndërthuren interesat e SHBA-së, Europës, Turqisë, Izraelit, Iranit dhe aktorëve të tjerë.

Nëse dikur kishte dy emra politikë, sot mban mbi vete interesat e një duzine vendesh.

Bota mund ta ketë zbuluar këtë realitet vetëm së fundmi. Por për Qipron, kjo është një histori që ka nisur prej kohësh — dhe që duket se do të vazhdojë gjatë./DailySabah