Për më shumë se tri dekada, debati publik në Shqipëri është përqendruar pothuajse tërësisht te politika. Janë negociuar marrëveshje, janë ndërtuar aleanca, janë rrëzuar qeveri, janë reformuar institucione dhe janë ndryshuar ligje. Megjithatë, ndërsa politika ka prodhuar vazhdimisht kompromise mes elitave, shoqëria shqiptare ka mbetur gjithnjë e më e fragmentuar. Prandaj, sot Shqipëria nuk ka nevojë para së gjithash për një marrëveshje të re politike; ajo ka nevojë për një paqe të re shoqërore.

Në këto vite tranzicioni, politika nuk ka qenë thjesht një instrument qeverisjeje. Ajo ka depërtuar në çdo qelizë të jetës publike, ka polarizuar familje, miqësi, administratë, media, universitete, biznes dhe deri marrëdhëniet më elementare mes qytetarëve. Përkatësia politike është kthyer shpesh në kriter më të rëndësishëm se merita, profesionalizmi apo integriteti.

Si pasojë, në Shqipëri janë krijuar dy realitete që bashkëjetojnë, por nuk takohen.

Nga njëra anë qëndron kasta politike dhe rrjeti i privilegjeve që e rrethon: njerëzit që përfitojnë nga pushteti, nga lidhjet me pushtetin apo nga sistemi klientelist. Ata kanë akses te mundësitë ekonomike, te vendimmarrja, te drejtësia, te administrata dhe te resurset publike. Për ta, Shqipëria është një vend plot potencial, privilegje dhe komoditet.

Nga ana tjetër qëndron shumica e qytetarëve, ata që nuk janë pjesë e këtij sistemi. Për ta, realiteti është krejt tjetër: padrejtësi të përditshme, pasiguri ekonomike, mungesë mundësish dhe një luftë e vazhdueshme për të ndërtuar standardet minimale të një jete normale. Ata nuk kërkojnë privilegje; kërkojnë vetëm barazi përpara ligjit dhe mundësi të ndershme.

Ky hendek ka prodhuar plagën më të madhe të Shqipërisë moderne: emigrimin masiv.

Nga viti 1990 e deri më sot, vendi ka konsumuar të paktën tre breza. Miliona shqiptarë janë larguar jo vetëm për arsye ekonomike, por edhe sepse humbën besimin se mund ta ndërtonin jetën e tyre në vendin e vet. Emigrimi u perceptua për dekada si rruga e vetme drejt dinjitetit.

Por edhe kjo ëndërr ka ndryshuar.

Sot, brezi Z është ndoshta gjenerata e parë që e sheh emigrimin me një sy më realist. Ata janë rritur duke dëgjuar historitë e prindërve, të xhaxhallarëve, të hallave apo të gjyshërve që u larguan. Ata njohin sakrificat, vetminë, diskriminimin, fillimet nga zero dhe çmimin emocional që ka paguar çdo familje shqiptare. Ata e dinë se emigrimi mund të sjellë një jetë ekonomikisht më të mirë, por nuk është domosdoshmërisht zgjidhja e padrejtësive që prodhon sistemi.

Pikërisht për këtë arsye, një pjesë gjithnjë e më e madhe e kësaj gjenerate nuk kërkon më vetëm një valixhe për t'u larguar. Ajo kërkon një hapësirë për të jetuar me dinjitet në Shqipëri. Kërkon të mos jetë e detyruar të zgjedhë mes nënshtrimit dhe emigrimit. Kërkon të ndërtojë të ardhmen në vendin e vet, pa qenë e detyruar të bëhet pjesë e klientelizmit apo e militantizmit politik.

Kjo është arsyeja pse sfida e Shqipërisë nuk është vetëm politike; është thellësisht shoqërore. Paqja shoqërore nuk nënkupton mungesën e debatit politik. Ajo nënkupton rikthimin e besimit mes qytetarëve dhe institucioneve, ndërtimin e një shteti ku ligji zbatohet njësoj për të gjithë, ku mundësitë nuk varen nga përkatësia politike dhe ku suksesi nuk është privilegj i një pakice.

Vetëm një shoqëri që pajtohet me vetveten mund të ndërtojë institucione të forta. Vetëm një vend që respekton qytetarin e zakonshëm mund ta ndalë hemorragjinë demografike. Dhe vetëm një brez që ndjen se ka vend në Shqipëri do të zgjedhë ta ndërtojë jetën këtu.

Nuk mund të ketë një marrëveshje të re politike pa u ndërtuar më parë një paqe e re sociale. Çdo kompromis mes elitave do të jetë i brishtë dhe i destinuar të dështojë, nëse nuk mbështetet mbi besimin e qytetarëve. Paqja sociale nuk ndërtohet me deklarata apo me ndarje pushteti, por me drejtësi, barazi dhe mundësi reale.

Ajo bëhet e mundur vetëm kur Shqipëria pushon së qeni një vend ekskluziv privilegjesh për kastën politike dhe shndërrohet në një shtet ku çdo qytetar, pavarësisht bindjeve apo lidhjeve të tij, ka të njëjtat mundësi për të studiuar, për të punuar, për të investuar dhe për të ndërtuar me dinjitet jetën në vendin e vet. Shqipëria nuk mund të jetë pronë e një pakice që qarkullon privilegjet nga një mandat në tjetrin, ndërsa shumica e qytetarëve jeton me ndjenjën e përjashtimit.

Nëse politika synon vërtet një fillim të ri, ajo duhet të heqë dorë nga logjika e privilegjit dhe të ndërtojë një kontratë të re besimi me qytetarët. Vetëm atëherë politika do të rifitojë legjitimitetin e humbur dhe Shqipëria do të mund të hapë një kapitull të ri, ku e ardhmja nuk ndërtohet mbi privilegjin e pakicës, por mbi shpresën, meritën dhe dinjitetin e shumicës.

Vetëm atëherë tranzicioni shqiptar do të mund të konsiderohet i përfunduar. Sepse paqja që i duhet sot Shqipërisë nuk është ajo që firmoset në tavolinat e politikës, por ajo që ndërtohet çdo ditë mes shtetit dhe qytetarit, mes ligjit dhe drejtësisë, mes meritës dhe mundësisë. Vetëm një paqe e tillë shoqërore mund të krijojë themelet e një demokracie funksionale dhe të një Shqipërie ku brezat e ardhshëm nuk do ta shohin më largimin si shpëtim, por qëndrimin si zgjedhjen më të mirë për të ndërtuar jetën e tyre.