Ideja e krijimit të një shteti sovran të Urdhrit Bektashi në territorin e Shqipërisë po merr një dimension që vështirë se mund të trajtohet më vetëm si një projekt simbolik, kulturor apo fetar. Në gusht 2026, raportime të reja bëjnë fjalë për përgatitje konkrete institucionale, përfshirë diskutime mbi pasaporta të ardhshme dhe një monedhë të mundshme të quajtur “bek”, e cila do të lidhej me çmimin e arit.

Nëse këto plane do të materializoheshin në formën e një entiteti vërtet sovran, atëherë çështja nuk do të ishte më thjesht se ku ndodhet selia botërore e bektashinjve apo çfarë statusi duhet të ketë ajo. Çështja do të ishte shumë më themelore: çfarë kuptimi ka sovraniteti i Republikës së Shqipërisë dhe çfarë precedent krijohet kur një shtet i ri pretendohet brenda territorit të një shteti ekzistues?

Kjo pyetje merr një peshë të veçantë kur vendoset përballë historisë së shtetit shqiptar.

Pavarësia shqiptare ishte luftë për të pasur një shtet

Më 28 nëntor 1912, në Vlorë, Kuvendi Kombëtar shpalli pavarësinë e Shqipërisë. Akti i Pavarësisë ishte përgjigjja politike e shqiptarëve ndaj rrezikut që territoret shqiptare të ndaheshin ndërmjet shteteve fqinje gjatë shpërbërjes së Perandorisë Osmane. Delegatët e ardhur nga treva të ndryshme shqiptare morën përsipër të shpallnin një shtet shqiptar të pavarur.

Por duhet kuptuar një gjë: shpallja e pavarësisë nuk e zgjidhi automatikisht çështjen e shtetit shqiptar. Përkundrazi, pas 28 nëntorit filloi një betejë tjetër, ndoshta edhe më e vështirë: njohja ndërkombëtare, përcaktimi i territorit dhe konsolidimi i sovranitetit.

Konferenca e Londrës e viteve 1912–1913 u mor pikërisht me fatin e territoreve të ish-Perandorisë Osmane në Ballkan dhe me çështjen shqiptare. Traktati i Londrës i 30 majit 1913 ia la Fuqive të Mëdha përcaktimin e kufijve të Shqipërisë.

Kjo është një nga tragjeditë themelore të historisë sonë: shqiptarët shpallën një shtet, por kufijtë e tij nuk u përcaktuan nga dëshira e tyre kombëtare. Territore të konsiderueshme me popullsi shqiptare mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri.

Prandaj, kur sot flasim për sovranitetin shqiptar, nuk duhet ta shohim atë si një koncept teknik të së drejtës ndërkombëtare. Ai është një nga rezultatet më të vështira të historisë sonë moderne.

Nga ideja e kombit te ideja e shtetit

Rilindja Kombëtare shqiptare kishte përballë një problem shumë të ndërlikuar: shqiptarët ishin të ndarë në fe, krahina, dialekte dhe struktura të ndryshme shoqërore.

Por projekti kombëtar synonte t'i bashkonte. Formula e njohur e Vaso Pashë Shkodranit, “Feja e shqiptarit është shqiptaria”, duhet kuptuar pikërisht në këtë kontekst historik: jo si mohim i fesë, por si përpjekje për të vendosur identitetin kombëtar mbi ndarjet fetare që mund të shfrytëzoheshin politikisht.

Kjo ishte një nga arritjet më të rëndësishme të Rilindjes. Shqiptari mund të ishte mysliman, katolik, ortodoks apo bektashi dhe përsëri të ishte pjesë e të njëjtit projekt kombëtar.

Prandaj, shteti shqiptar nuk u ndërtua mbi bazën e një feje. Ai u ndërtua pikërisht duke kapërcyer ndarjen fetare. Dhe kjo është arsyeja pse çdo ide që e vendos sovranitetin territorial mbi një bazë fetare duhet trajtuar me një kujdes të jashtëzakonshëm.

Bektashinjtë janë pjesë e historisë shqiptare

Kjo nuk duhet keqkuptuar. Kritika ndaj projektit të një shteti sovran bektashi nuk është dhe nuk duhet të jetë kritikë ndaj bektashinjve si komunitet fetar. Përkundrazi, bektashizmi ka një histori të rëndësishme në Shqipëri dhe një lidhje të veçantë me historinë kulturore e kombëtare shqiptare.

Pas ndalimit të veprimtarisë së teqeve bektashiane në Turqi në vitet 1920, Shqipëria u bë qendra botërore e organizimit bektashi. Kjo i dha vendit një rol të veçantë në historinë e këtij komuniteti fetar.

Edhe gjatë periudhës komuniste, kur regjimi ndaloi të gjitha fetë dhe mbylli institucionet fetare, bektashinjtë përjetuan të njëjtin represion që përjetuan edhe komunitetet e tjera fetare.

Pra, bektashinjtë janë pjesë e historisë së Shqipërisë. Por pikërisht këtu duhet bërë dallimi thelbësor: të kesh një seli fetare botërore në Shqipëri nuk do të thotë të kesh domosdoshmërisht sovranitet territorial në Shqipëri.

Një gjë është statusi i një institucioni fetar. Një gjë tjetër është statusi i një shteti.

Kur fillon shteti?

Kjo është pyetja që nuk mund të anashkalohet. Nëse flitet vetëm për një zonë me status të veçantë, një institucion fetar, autonomi administrative apo garanci të posaçme për ushtrimin e veprimtarisë fetare, debati është një.

Por kur fillojmë të flasim për sovranitet, pasaporta, monedhë dhe përfaqësim ndërkombëtar, atëherë kemi hyrë në një kategori tjetër. Raportimi i 18 gushtit 2026 nga Intelligence Online flet pikërisht për përgatitje të tilla: pasaporta dhe një monedhë e mundshme “bek”, e indeksuar sipas çmimit të arit.

Edhe raportime të tjera të publikuara më 18–19 gusht e paraqesin projektin si një mikro-shtet të planifikuar brenda Tiranës dhe flasin për strukturimin e përfaqësive jashtë vendit.

Nëse këto raporte janë të sakta, atëherë nuk kemi më vetëm një ide abstrakte. Kemi një projekt që po përpiqet të mendojë disa nga atributet klasike të shtetit. Dhe kjo kërkon një debat serioz juridik e politik.

Çfarë do të thotë një pasaportë?

Pasaporta nuk është thjesht një dokument dekorativ. Ajo është dokument udhëtimi i lëshuar nga një autoritet që pretendon kompetencë mbi personin që e mban. Nëse një “shtet bektashi” do të lëshonte pasaporta, pyetja do të ishte: çfarë statusi juridik do të kishte kjo pasaportë?

A do ta njihnin shtetet e tjera?

A do të konsiderohej mbajtësi shtetas i një entiteti të ri?

A do të mund të udhëtonte me të?

A do të kishte Shqipëria detyrime për ta njohur?

Këto nuk janë pyetje simbolike.

Janë pyetje të së drejtës ndërkombëtare.

Dhe çfarë do të thotë një monedhë?

Edhe monedha është më shumë sesa një simbol.

Nëse “bek” do të ishte thjesht një monedhë koleksionuese ose simbolike, çështja do të ishte krejt tjetër. Por nëse paraqitet si monedhë e një shteti sovran, atëherë ajo bëhet një tjetër atribut i pretendimit shtetëror.

Këtu është edhe ironia e situatës. Shqipëria vetë është pjesë e një sistemi monetar evropian dhe përdor euron. Ndërkohë, në një territor të vogël brenda Tiranës po diskutohet potencialisht për krijimin e një monedhe të re.

Kjo të çon natyrshëm te pyetja:

Nëse kemi monedhë, pasaportë dhe sovranitet, sa larg jemi nga kufiri, dogana dhe kontrolli i hyrje-daljeve?

Ndoshta nuk është ky qëllimi.

Por logjika e sovranitetit e prodhon vetë këtë pyetje.

Vatikani nuk është një argument i thjeshtë

Shpesh përdoret si krahasim Vatikani.

Por Vatikani është një rast jashtëzakonisht specifik historik dhe juridik. Shteti i Qytetit të Vatikanit u krijua me Traktatin e Lateranit të vitit 1929, përmes një marrëveshjeje ndërmjet Selisë së Shenjtë dhe Mbretërisë së Italisë.

Pra, Vatikani nuk u krijua thjesht sepse Kisha Katolike kishte një qendër në Romë. Ai është rezultat i një historie shumë të gjatë të marrëdhënieve ndërmjet Selisë së Shenjtë dhe shtetit italian dhe i një marrëveshjeje ndërkombëtare që përcaktoi statusin e tij.

Dhe po, duhet korrigjuar një keqkuptim i zakonshëm: Vatikani ka pasaportat e veta dhe monedhat euro me shenjat e veta. Kjo, në fakt, e bën krahasimin edhe më serioz.

Sepse nëse modeli që kërkohet është Vatikani, atëherë nuk po flasim më thjesht për një institucion fetar me privilegje. Po flasim për një entitet sovran.

Por Shqipëria nuk është Italia e vitit 1929. Ky është dallimi që shpesh harrohet.

Vatikani është produkt i një marrëveshjeje të caktuar historike ndërmjet dy subjekteve me një histori shumë të gjatë juridike: Selisë së Shenjtë dhe shtetit italian.

Ndërsa një projekt për krijimin e një entiteti sovran brenda territorit të Republikës së Shqipërisë do të duhej të përballej me Kushtetutën shqiptare, sovranitetin territorial të Shqipërisë dhe me njohjen ndërkombëtare.

Prandaj nuk mjafton të thuhet:

“Edhe Vatikani është shtet.”

Pyetja duhet të jetë:

“Cili është themeli juridik dhe kushtetues që do ta lejonte krijimin e një shteti të ri brenda Shqipërisë?”

Kjo është pyetja serioze.

Një Shqipëri unitare

Kushtetuta shqiptare e përcakton Republikën e Shqipërisë si shtet unitar dhe sovran.

Kjo nuk është një formulë rastësore.

Është një nga shtyllat mbi të cilat është ndërtuar shteti shqiptar modern.

Prandaj çdo projekt që kërkon sovranitet territorial të veçantë brenda Shqipërisë duhet të vlerësohet në raport me parimin e shtetit unitar.

Nëse kemi një entitet që nuk është nën juridiksionin e plotë të shtetit shqiptar, lindin pyetje të pashmangshme mbi policinë, drejtësinë, administratën, territorin, taksat, kufijtë, dokumentet e udhëtimit dhe marrëdhëniet ndërkombëtare.

Dhe këtu nuk mjafton më argumenti fetar.

Sepse sovraniteti nuk është atribut i një feje; është atribut i shtetit.

A mund të krijohet një precedent?

Kjo është ndoshta pyetja më e rëndësishme politike. Nëse Shqipëria pranon krijimin e një entiteti sovran mbi bazën e një identiteti fetar, atëherë duhet të përcaktojë qartë se përse ky model është unik.

Çfarë ndodh nëse nesër një komunitet tjetër kërkon status të ngjashëm?

A mund të kërkohet një territor autonom nga një komunitet fetar tjetër?

Po një komunitet kulturor?

Po një komunitet etnik?

Po një organizatë ndërkombëtare?

Nëse përgjigjja është se vetëm bektashinjtë kanë një status të tillë, atëherë duhet të shpjegohet përse dhe mbi çfarë parimi universal juridik. Në të kundërt, krijohet një precedent që mund të jetë shumë më i madh se vetë territori i projektuar.

Rreziku nuk është bektashizmi

Këtu duhet të jemi shumë të qartë.

Rreziku nuk është bektashizmi.

Rreziku është përdorimi i fesë si bazë për fragmentimin territorial të shtetit.

Bektashizmi shqiptar ka një histori të fortë tolerance.

Ka kontribuar në kulturën shqiptare.

Ka qenë pjesë e historisë së Rilindjes.

Ka mbijetuar përballë një regjimi ateist.

Dhe mund të luajë një rol shumë pozitiv në promovimin ndërkombëtar të Shqipërisë si vend i bashkëjetesës fetare.

Por asnjë nga këto nuk kërkon domosdoshmërisht krijimin e një shteti.

Madje, paradoksi është se forca më e madhe e modelit shqiptar të bashkëjetesës fetare mund të humbasë pikërisht nëse bashkëjetesa fillon të organizohet mbi baza territoriale dhe sovrane.

Shqipëria e Rilindjes nuk u ndërtua kështu

Shqiptarët e Rilindjes nuk kërkuan një shtet mysliman, katolik, ortodoks apo bektashi.

Kërkuan Shqipërinë.

Kjo është ndoshta pika më e rëndësishme historike.

Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi, Dom Nikollë Kaçorri dhe delegatët e Kuvendit të Vlorës nuk u mblodhën për të krijuar një shtet të një feje.

U mblodhën për të shpallur pavarësinë e Shqipërisë.

Vetë dokumenti i Pavarësisë i 28 nëntorit 1912 shënon themelimin e Shqipërisë si shtet i pavarur dhe krijimin e qeverisë së përkohshme.

Kjo është trashëgimia politike që duhet të kemi parasysh.

Sepse shqiptarët kishin një problem ekzistencial: rrezikonin të mos kishin fare shtet.

Sot, paradoksi do të ishte që një shtet i krijuar me aq vështirësi të fillonte vetë të krijonte entitete me pretendime të veçanta sovrane brenda territorit të tij.

Sovraniteti shqiptar nuk është luks

Për një shtet të vogël, sovraniteti nuk është thjesht një term juridik.

Është garanci ekzistence.

Shqipëria e ka provuar historikisht se çfarë ndodh kur të tjerët vendosin për territorin e saj.

Konferenca e Londrës e vitit 1913 është një prej shembujve më të dhimbshëm.

Shqiptarët shpallën pavarësinë, ndërsa Fuqitë e Mëdha përcaktuan kufijtë.

Prandaj sot duhet të kemi shumë më tepër kujdes kur flasim për krijimin e një sovraniteti të ri brenda territorit shqiptar.

Një shtet që ka vuajtur për të fituar sovranitetin duhet të jetë ndër të fundit që e relativizon atë.

Nuk është çështje kundër një komuniteti fetar

Debati duhet të zhvillohet me shumë kujdes që të mos kthehet në një konflikt fetar.

Nuk është kjo çështja.

Bektashinjtë janë qytetarë shqiptarë. Institucionet e tyre fetare kanë të drejtë të funksionojnë. Trashëgimia e tyre duhet ruajtur.

Selia e tyre botërore në Tiranë mund të jetë një aset i rëndësishëm kulturor dhe diplomatik për Shqipërinë.

Por të gjitha këto mund të realizohen brenda shtetit shqiptar.

Një institucion fetar mund të jetë ndërkombëtar pa qenë shtet. Një qendër shpirtërore mund të ketë ndikim global pa pasur kufij.

Një komunitet fetar mund të ketë institucione të fuqishme pa pasur pasaportë sovrane. Dhe ndoshta ky do të ishte pikërisht modeli më interesant shqiptar.

Shqipëria si vend i tolerancës, jo si laborator politik

Nëse Shqipëria dëshiron t'i tregojë botës modelin e saj të bashkëjetesës fetare, ka një mënyrë shumë më të fuqishme për ta bërë këtë.

Të tregojë se në një territor të vetëm mund të bashkëjetojnë komunitete të ndryshme fetare pa pasur nevojë të krijojnë shtete të veçanta. Ky do të ishte një mesazh shumë më i fortë sesa krijimi i një mikro-shteti.

Sepse në një Evropë ku identitetet fetare dhe politike shpesh janë kthyer në burim konfliktesh, Shqipëria mund të thoshte:

Ne nuk kemi nevojë të ndajmë territorin për të respektuar fenë.

Ky është një model shumë më shqiptar.

Problemi është edhe politik

Këtu duhet parë edhe një dimension tjetër.

Ideja për shtetin bektashi u prezantua publikisht nga kryeministri Edi Rama në shtator 2024, në fjalimin e tij në Asamblenë e Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara. Projekti u paraqit si krijimi i një mikro-shteti brenda Tiranës, i frymëzuar nga modeli i Vatikanit.

Kjo e bën çështjen edhe më politike.

Sepse kur një ide e tillë nuk vjen thjesht nga një komunitet fetar, por promovohet nga vetë qeveria shqiptare në një forum ndërkombëtar, përgjegjësia për të dhënë shpjegime bëhet shumë më e madhe.

Nuk mjafton të thuhet se projekti do të promovojë tolerancën.

Duhet të shpjegohet:

cili është statusi juridik;

cili është raporti me Kushtetutën;

çfarë do të thotë sovraniteti;

cili do të jetë raporti me ligjet shqiptare;

kush do të ketë juridiksion;

çfarë statusi do të kenë pasaportat;

çfarë statusi do të ketë monedha;

si do të trajtohen kufijtë dhe hyrje-daljet;

dhe mbi të gjitha, si do të garantohet që nuk krijohet një precedent për fragmentimin e sovranitetit shqiptar.

Pa këto përgjigje, kemi më shumë një projekt politik sesa një projekt të konsoliduar juridik.

Shqipëria ka nevojë për më shumë shtet, jo për më shumë shtete

Shqipëria sot ka nevojë për një shtet më funksional.

Ka nevojë për institucione më të forta.

Ka nevojë për drejtësi më të besueshme.

Ka nevojë për administratë më profesionale.

Ka nevojë për politika serioze për diasporën.

Ka nevojë për një politikë të jashtme më të artikuluar.

Ka nevojë për të frenuar shpopullimin.

Ka nevojë për të rikthyer besimin e qytetarëve te institucionet.

Dhe mbi të gjitha, ka nevojë për një politikë që ta kuptojë se shteti nuk është pronë e qeverisë së radhës.

Sovraniteti shqiptar nuk është pronë e Edi Ramës.

Nuk është pronë e opozitës.

Nuk është pronë e një komuniteti fetar.

Nuk është pronë e asnjë partie.

Është rezultat i një historie kombëtare dhe juridike që u ndërtua me sakrifica të mëdha.

Pyetja e fundit

Nëse projekti është vetëm një status i veçantë për selinë botërore të bektashinjve, atëherë kjo mund të diskutohet seriozisht, me instrumente kushtetuese dhe ligjore.

Nëse synimi është një mikro-shtet sovran me pasaportë, monedhë dhe përfaqësim ndërkombëtar, atëherë kemi të bëjmë me diçka krejt tjetër.

Atëherë pyetja nuk është më:

“A i duam apo nuk i duam bektashinjtë?”

Pyetja është:

“A duam të krijojmë një sovranitet të ri brenda sovranitetit shqiptar?”

Dhe kjo pyetje duhet të marrë një përgjigje shumë më serioze sesa një konferencë shtypi, një fjalim politik apo një ide spektakolare.

Sepse Shqipëria e vitit 1912 luftoi që të ekzistonte si shtet.

Shqipëria e vitit 1913 luftoi që të përcaktonte territorin e saj.

Shqipëria e viteve në vijim luftoi që të fitonte njohje dhe të konsolidonte institucionet e saj.

Nuk do të ishte paradoks i vogël historik që, pas më shumë se një shekulli, pikërisht shteti shqiptar të fillonte të relativizonte sovranitetin e vet.

Bektashinjtë mund të jenë një pasuri e Shqipërisë.

Selia e tyre botërore mund të jetë një aset i jashtëzakonshëm për vendin.

Bektashizmi mund të jetë një nga shembujt më të bukur të tolerancës shqiptare.

Por Shqipëria nuk ka nevojë të krijojë një shtet tjetër për të dëshmuar se është tolerante.

Ajo mund ta dëshmojë duke mbetur një shtet i vetëm, sovran dhe i përbashkët për të gjithë qytetarët e saj, pavarësisht se cilës fe i përkasin.

Sepse ky është, në fund të fundit, një nga mësimet më të mëdha të historisë shqiptare:

Shqiptarët nuk e ndërtuan shtetin e tyre duke e ndarë Shqipërinë sipas feve. E ndërtuan duke u bashkuar përtej feve.

Dhe pikërisht kjo trashëgimi duhet mbrojtur.

Jo vetëm nga ata që duan ta cenojnë sovranitetin shqiptar nga jashtë, por edhe nga ata që, në emër të ideve të bukura, mund ta relativizojnë atë nga brenda.