Të premten 9 janar 2026 – pas afro 25 vitesh negociata – vendet anëtare të Bashkimit Europian ranë dakord të autorizojnë hapin e radhës drejt nënshkrimit të marrëveshjes BE‒Mercosur, duke i dhënë një shtysë projektit më të madh tregtar ndërrajonal që BE-ja ka hartuar ndonjëherë me Amerikën Latine Nëse përmbyllet, marrëveshja do të krijojë një hapësirë shkëmbimesh që lidh mbi 700 milionë konsumatorë, ndërsa vëllimi i tregtisë, të paktën për mallrat, vlerësohet rreth 111 miliardë euro. Megjithatë marrëveshja nuk është ende në fuqi: tani hyn në fazën vendimtare ku vendimmarrja bëhet thellësisht politike, pasi kërkon nënshkrimin formal, pëlqimin e Parlamentit Europian, dhe – në varësi të përbërjes ligjore të marrëveshjes – një proces të mundshëm ratifikimesh kombëtare.

Në terma interesi, efekti i saj pritet të jetë i pabarabartë: a. industria evropiane synon rritje të eksporteve dhe qasje më të madhe në tregjet e Mercosur-it; b. ndërsa bujqësia evropiane kërkon masa të mbrojtjes nga konkurrenca e importeve. Nga ana tjetër, në vendet e Amerikës Latine përfitimi pritet të përqendrohet te agrobiznesi i madh dhe zinxhirët eksportues/financiarë, më shumë sesa te prodhuesit e vegjël fshatarë.

Çfarë është marrëveshja BE–Mercosur dhe si lindi ajo?

Merkosur (Mercado Comun del Sur) është Tregu i Përbashkët i Jugut. Marrëveshja BE‒Mercosur është një paketë e gjerë partneriteti midis Bashkimit Evropian dhe katër vendeve të Mercosur-it (Argjentinë, Brazil, Paraguai dhe Uruguai), e nisur zyrtarisht në vitin 1999 nën shtysën e ekonomive kryesore latino-amerikane dhe të disa shteteve anëtare të BE-së me interes të drejtpërdrejtë eksportues (sidomos Gjermania, Spanja dhe Portugalia). Synimi i tyre: të ndërtojnë një hapësirë tregtie të liberalizuar, ku industria evropiane të fitonte qasje më të madhe në tregjet e Amerikës Latine (automjete dhe pjesë këmbimi, makineri, kimikate, farmaceutikë dhe shërbime) ndërsa Mercosur-i do të siguronte hyrje më të favorshme në tregun evropian për produktet bujqësore dhe lëndët e para (mish, sojë, sheqer dhe të tjera produkte agro-ushqimore).

Procesi u zvarrit për vite me radhë për shkak të dy bllokimeve strukturore: I. kundërshti të forta brenda BE-së lidhur me ndikimin në bujqësinë europiane; II. “garë e standardeve” (sidomos në sektorë të ndjeshëm, si: mishi i viçit, shpendët dhe sheqeri), si dhe peshës gjithnjë e më të madhe të dimensionit mjedisor, ku shpyllëzimi në Brazil dhe çështja e Amazonës u kthyen në elemente vendimmarrëse në debatin publik evropian.

Në qershor 2019 u arrit një “marrëveshje në parim” për komponentin tregtar, por ratifikimi i saj u bllokua në disa kanceleri dhe në Parlamentin Evropian. Ky mosratifikim detyroi Komisionin që, në mars 2023, të ndërhyjë politikisht me një instrument shtesë për të forcuar garancitë mbi qëndrueshmërinë dhe shpyllëzimin; pa rihapur parametrat tariforë, Komisioni më 6 dhjetor 2024 propozoi një version të përditësuar të partneritetit (me referencë të qartë ndaj Marrëveshjes së Parisit si element thelbësor dhe me dispozita më të forta kundër shpyllëzimit të paligjshëm). Në 9 janar 2026 Këshilli i BE-së autorizoi nënshkrimin e paketës, duke e strukturuar në dy instrumente:

1. Marrëveshja e Partneritetit BE-Mercosur (EMPA), që përfshin dialog politik dhe bashkëpunim; 2. Marrëveshja Tregtare e Përkohshme (iTA), konceptuar për të bërë të mundur ecjen më të shpejtë të komponentit tregtar përmes miratimit në nivel BE-je.

Ndërsa hapat që mbeten, janë: nënshkrimi formal, pëlqimi i Parlamentit Europian dhe debati juridik mbi zbatimin e përkohshëm. Në thelb, shtyllat kryesore të marrëveshjes janë: (1) Liberalizimi tarifor dhe qasje e ndërsjellë në treg, me heqje graduale të shumicës së tarifave për eksportet industriale të BE-së në vendet e Mercosur-it (përfshirë tarifa shumë të larta aktuale në disa kategori), si dhe liberalizim të importeve nga Mercosur-i drejt BE-së, por të shoqëruar me kuota, kalendar dhe mekanizma mbrojtës për produktet bujqësore më të ndjeshme;

(2) Kapitulli agro-ushqimor dhe mbrojtja e produkteve evropiane, që synon të garantojë mbrojtjen e treguesve gjeografikë/markave tradicionale evropiane kundër imitimit, ndërkohë që ‒ përmes kufizimeve sasiore dhe kushteve të standardeve ‒ rregullon hyrjen e produkteve bujqësore të Mercosur-it në tregun evropian; (3) Kapitulli i qëndrueshmërisë, klimës dhe mjedisit, i cili kapitull lidh marrëveshjen me angazhimet klimatike si p.sh. Marrëveshja e Parisit dhe përfshin gjithashtu dispozita kundër shpyllëzimit të paligjshëm dhe parime për zbatimin e standardeve të qëndrueshmërisë në zinxhirëin e furnizimit;

(4) Rregullimet horizontale të ekonomisë së tregut, ku përfshihen hapja e prokurimeve publike në vendet e Mercosur-it për operatorët evropianë, parime mbi konkurrencën, transparencën dhe rregullat e lojës për investimet e shërbimet – elemente këto që e bëjnë marrëveshjen jo vetëm një pakt tarifash, por një kornizë të gjerë politike-ekonomike me ndikim të drejtpërdrejtë në sektorët industrialë evropianë, në bujqësinë e BE-së dhe në balancat strategjike të marrëdhënieve BE–Amerikë Latine. Kompetencat: Brukseli vs shtetet anëtare dhe një… akrobaci me dy marrëveshje Arsyeja për ndërtimin e arkitekturës EMPA dhe iTA është thelbësisht funksionale: Komisioni me shumicën e shteteve anëtare synojnë të reduktojnë rrezikun që një marrëveshje e vetme, me natyrë “të përbërë”, të mbetet e bllokuar për vite në një proces ratifikimi të gjatë dhe politikisht të pasigurt në 27 shtete anëtare.

Në dokumentacionin e tij, Këshilli sqaron se negociatat e nisura në vitin 1999 u përmbyllën më 6 dhjetor 2024 dhe se rezultati është një paketë e formuar nga dy instrumente të dallueshme juridikisht, të konceptuara dhe procesuara në mënyrë paralele. Qëllimi i kësaj ndarjeje është i qartë: të mundësohet një ritëm më i shpejtë në përcaktimin e termave të komponentit tregtar, si dhe të zbutet rreziku i bllokimeve në nivel kombëtar.

Në këtë fazë, pikat kryesore të debatit politik zhvendosen në dy nivele: së pari, në Parlamentin Evropian, ku kërkohet pëlqimi dhe ku balancat politike janë të lëvizshme; së dyti, në nivel kombëtar, ku ndikimet në sektorin bujqësor – veçanërisht tek fermerët – pritet të vazhdojnë të prodhojnë presion dhe kundërshti të artikuluara.

Në rrafshin makroekonomik, Komisioni Evropian vlerëson se deri në vitin 2040 marrëveshja do t’i shtojë ekonomisë së BE-së rreth 0.05% të GDP-së, pra një efekt i kufizuar dhe larg peshës së debatit politik që e shoqëron. Megjithatë marrëveshjet tregtare nuk vlerësohen vetëm me tregues makro si GDP-ja: ato prodhojnë zhvillime dhe ndryshime të shpërndara në mënyrë asimetrike, duke krijuar fitues dhe humbës të qartë në nivel sektorësh ekonomikë, zinxhirësh furnizimi dhe tregjesh pune.

Fituesit dhe humbësit brenda BE-së: racionalitet industrial me kosto në politikë e bujqësi Ndikimi i marrëveshjes pritet të jetë i diferencuar brenda BE-së. Për vendet me profil industrial eksportues, veçanërisht Gjermaninë, përfitimi kryesor lidhet me uljen graduale të tarifave doganore të Mercosur-it, tarifa të cilat aktualisht janë të larta në disa segmente strategjike. Në veçanti, tarifat për automjete dhe komponentë vlerësohen deri në 35%, dhe kalendari i heqjes së tyre konsiderohet elementi me vlerën më të madhe tregtare për industrinë evropiane. Sipas specialistëve të fushës, eksportet e automjeteve të BE-së drejt Mercosur-it pritet të rriten ndjeshëm (edhe deri në trefishim), por me efekt të shpërndarë në kohë, pasi liberalizimi nuk zbatohet menjëherë, por sipas kalendarëve progresivë. Sektorët tipikë përfitues në BE përfshijnë: automotive, makineri/pajisje, kimikate dhe farmaceutikë.

Në anën tjetër, në shtetet ku bujqësia ka peshë të lartë ekonomike dhe shoqërore, veçanërisht Francë, marrëveshja u shoqërua me kosto të konsiderueshme politike. Franca u përpoq të ndërtojë një grupim bllokues në Këshillin e BE-së, por nuk arriti të sigurojë mbështetjen e nevojshme. Gjatë votimit, u pozicionuan kundër: Franca, Polonia, Austria, Irlanda dhe Hungaria, ndërsa Belgjika abstenoi. Rezultati mund të ndryshonte vetëm nëse një aktor i madh, në veçanti Italia, do të rreshtohej me Francën, gjë që nuk ndodhi. Pozicionimi i Italisë u interpretua gjerësisht si instrumental ndaj politikës së brendshme: duke qenë aktor potencialisht vendimtar për ekuilibrat në Këshill, Italia e përdori marzhin e saj për të kërkuar garanci kompensuese për sektorin bujqësor dhe elemente shtesë mbrojtës (p.sh., standarde, kontrolle, mekanizma mbështetës/fonde). Në këtë kuptim, rasti italian dëshmon tensionin klasik Bruksel–kryeqytete të vendeve anëtare, ku prioriteti i marrëveshjes si projekt strategjik i BE-së balançohet me nevojën për të menaxhuar kostot në arenën politike kombëtare, veçanërisht me aktorët dhe palët e interestit qe veprojnë në bujqësi.

Kjo është edhe arsyeja pse, politikisht, Meloni doli e fortë: ajo nuk u shfaq si bllokuese e BE-së, por si negociatore që “përfiton” nga ballafaqimi me Brukselin. Në një periudhë kur shumë qeveri duan të tregojnë se e kontrollojnë Brukselin, ky rezultuat konsiderohet si kapital i pastër politik. Në aspektin bujqësor, Komisioni argumenton se liberalizimi është i kufizuar, i kontrolluar dhe i menaxhueshëm, pasi bazohet në kuota dhe në një zbatim gradual për produktet e ndjeshme. Dy elemente përmenden shpesh si tregues të këtij kufizimi: kuota prej 99,000 tonë mish viçi nga Mercosur me tarifë doganore 7.5% (pra jo import pa tarifa), dhe kuota të tjera për shpendë e produkte të tjera “të ndjeshme”, të shoqëruara me kalendare progresive zbatimi.

Megjithatë dimensioni politik i çështjes nuk lidhet vetëm me vëllimin e kuotave, por me perceptimin e një konkurrence asimetrike të standardeve. Organizatat bujqësore evropiane e shohin rrezikun kryesisht në diferencat mbi kostot e prodhimit, përdorimin e pesticideve dhe antibiotikëve, kërkesat e gjurmueshmërisë, si dhe standardet e mirëqenies së kafshëve. Për këtë arsye, edhe lëshime relativisht të kufizuara në letër përkthehen në alarm politik në terren.

Në këtë kuadër, Komisioni ka parashikuar edhe masa shoqëruese për të ulur tensionin: forcim të kontrolleve në kufi, dispozita më të detajuara lidhur me mbetjet e pesticideve dhe elemente të mbështetjes financiare, me synim zbutjen e ndikimit dhe menaxhimin e pakënaqësisë të sektorit.

Pesha gjeopolitike e marrëveshjes

Në kampin e Mercosur-it, liberalizimi me BE-në pritet të rrisë qasjen në një treg të lartë dhe me marzhe më të mira për produktet agro-ushqimore dhe lëndët e para. Megjithatë çelësi nuk është vetëm tek “sa eksportohet”, port tek aktorët që pritet të përfitojnë më shumë nga ky skenari i ri. Struktura reale e tregtisë agro-ushqimore në Amerikën Latine karakterizohet nga një përqendrim i lartë i kapaciteteve të grumbullimit, përpunimit, logjistikës dhe eksportit në duart e një numri të kufizuar lojtarësh globalë të mallrave bujqësore (p.sh., korporata të mëdha, si: Cargill, ADM, Bunge në zinxhirët e drithërave/sojës; Bayern për pesticidet; Nestlé për agro-përpunimin; Yara për plehrat kimike) dhe grupe të integruara të industrisë së mishit (në Brazil shpesh përmendet JBS si aktor me pozicionim të drejtpërdrejtë për rritje eksportesh).

Në këtë model, kontrolli ekonomik përcaktohet më shumë nga financimi, kontraktimi dhe kontrolli i inputeve sesa nga pronësia mbi tokën. Në fakt, prodhuesit vendës shpesh operojnë me kredi dhe me marrëdhënie kontraktuale të paracaktuara për furnizime (farë, pesticide, plehra) dhe për shitjen e prodhimit, duke e transferuar pjesën kryesore të rentës përgjatë zinxhirit drejt operatorëve që kontrollojnë inputin dhe daljen në treg. Paralelisht, siç vëren akademiku italian Alessandro Volpi, komponenti financiar e konsolidon këtë strukturë: menaxherë të mëdhenj asetesh, si: BlackRock, Vanguard dhe State Street, veprojnë përmes pjesëmarrjeve aksionare në korporata kyçe dhe përmes presionit për kthim mbi kapital, kontribuojnë në logjikën e shkallëzimit dhe të përqendrimit. Si rrjedhojë, një pjesë e konsiderueshme e përfitimit neto të marrëveshjes rrezikon të kanalizohet te korporatat që administrojnë zinxhirët tregtarë dhe te aksionerët e tyre, më shumë sesa te prodhuesit e vegjël ― si në BE, ashtu edhe në vendet e Mercosur-it.

Në këto rrethana, politika tregtare e BE-së po përdoret gjithnjë e më shumë si instrument gjeopolitik dhe jo thjesht si mekanizëm liberalizimi ekonomik. Mbështetësit e marrëveshjes BE–Mercosur e justifikojnë urgjencën e saj me tri argumente kryesore: (i) konsolidimin e lidhjeve politike dhe ekonomike me Amerikën Latine, si hapësirë ku BE synon të rrisë ndikimin dhe partneritetet afatgjata; (ii) balancimin e zgjerimit ekonomik të Kinës në rajon, përmes krijimit të një kuadri të strukturuar tregtar dhe normativ me standarde europiane; dhe (iii) ruajtjen e një rendi tregtar të bazuar në rregulla, në një mjedis ndërkombëtar ku proteksionizmi, fragmentimi i zinxhirëve të furnizimit dhe përdorimi politik i tarifave po intensifikohen. Sipas “Politico Europe”, marrëveshja konsiderohet nga Brukseli si një nga pak dosjet ku BE-ja mund të demonstrojë kapacitet për ndikim në politikën globale përmes mjeteve të veta kryesore: tregtisë dhe fuqisë normative. Kjo shpjegon edhe investimin personal të nivelit të lartë, sidomos shefes së Komisionit Von der Leyen për ta çuar procesin deri në fazën e nënshkrimit.

Shqipëria dhe Kosova: kjo marrëveshje na prek, por mungon debati Edhe pse Shqipëria e Kosova nuk janë palë në marrëveshjen BE–Mercosur, efektet e saj mund të reflektohen tërthorazi në raportet tona ekonomike me BE-në, veçanërisht në sektorët agro-ushqimorë. Ndikimi pritet të shfaqet në tri përmasa kryesore. Së pari, përmes konkurrencës indirekte në tregun europian: një rritje e importeve nga Mercosur-i në sektorë ku Ballkani synon të krijojë avantazh (produkte bujqësore, nënprodukte, përpunim ushqimor) mund të ushtrojë presion mbi çmimet dhe të rrisë barrierat faktike për depërtimin e prodhuesve të vegjël.

Së dyti, përmes shtrëngimit të standardeve dhe kontrolleve: për të menaxhuar tensionet e brendshme evropiane rreth sigurisë ushqimore, pesticideve, gjurmueshmërisë dhe kontrollit veterinar, BE-ja priret të përforcojë mekanizmat e verifikimit në kufi dhe brenda tregut, gjë që prek drejtpërdrejt edhe eksportuesit ballkanikë që synojnë tregun e BE-së. Së treti, në perspektivën e integrimit: me anëtarësimin, politika tregtare e BE-së bëhet pjesë e acquis dhe, rrjedhimisht, edhe politika jonë ― prandaj implikimet e marrëveshjeve të tilla duhet të analizohen para anëtarësimit, jo pas tij. Në këtë kuadër, dosja nuk është abstrakte. Qëndrimi i fundit zyrtar i BE-së për negociatat me Shqipërinë në Klasterin 5 e bën të qartë se Kapitulli 12 (Siguria Ushqimore, Veterinaria dhe Fitosanitari) kërkon përpjekje substanciale, rritje të burimeve për kontrollet zyrtare, zhvillim të rrjetit laboratorik, forcim të certifikimit dhe gjurmueshmërisë, si dhe ngritje të kapaciteteve të specializuara për vlerësimin e riskut dhe monitorimin e mbetjeve të pesticideve.

Kjo do të thotë që çdo “shtrëngim” i standardeve në BE ― qoftë i lidhur me Mercosur-in apo jo ― do ta gjejë Shqipërinë të ekspozuar, nëse nuk ka bërë parapërgatitjet institucionale. Në hapësirën publike shqiptare, kjo dosje është praktikisht e munguar, ndërkohë që do të kërkonte një paketë minimale masash: analizë sektoriale të ndikimit (përfshirë kapacitetet fitosanitare dhe laboratorike, standardet e sigurisë ushqimore, konkurrueshmërinë), një kalendar modernizimi për prodhuesit dhe përpunuesit që synojnë tregun e BE-së, si dhe konsultim të strukturuar me biznesin dhe shoqërinë civile. Pa një proces të tillë, rreziku është real: marrëveshje të këtij niveli mund të na gjejnë të papërgatitur në rolin e prodhuesit, eksportuesit dhe palës në negociata integrimi.

Marrëveshja BE–Mercosur po promovohet si një arritje strategjike madhore (“marrëveshje e shekullit”), por në thelb ajo pasqyron logjikën e një epoke ku tregtia është shndërruar në instrument të konkurrencës globale dhe ku kostot e liberalizimit shpërndahen në mënyrë të pabarabartë. Nga njëra anë, BE-ja synon të projektojë rol gjeopolitik dhe të sigurojë akses në tregje e zinxhirë furnizimi; nga ana tjetër, sektorët vulnerabël brenda Unionit ― veçanërisht bujqësia ― kërkojnë të mos paguajnë koston e hapjes së tregut. Në paralel, përfitimet reale të marrëveshjeve të tilla priren të kanalizohen atje ku është kapaciteti për të kontrolluar zinxhirët e vlerës (financim, logjistikë, kontraktim, përpunim dhe eksport), pra te kapitali dhe strukturat korporative, jo domosdoshmërisht te prodhuesit primarë.

Për Shqipërinë dhe Kosovën, ky zhvillim duhet trajtuar si sinjal i rëndësishëm: integrimi europian nuk reduktohet në përafrim legjislativ dhe mbyllje kapitujsh, por nënkupton hyrjen në një sistem politikash ku marrëveshjet tregtare globale riformatojnë konkurrueshmërinë, standardet dhe shpërndarjen e përfitimeve midis sektorëve. Kjo kërkon një qasje më të gjerë në këtë fazë paraanëtarësimi, ku institucionet duhet të ndërtojnë kapacitete për të parashikuar, analizuar dhe menaxhuar impaktin e skenarëve të tillë.

Prandaj nevoja kryesore nuk është komentimi i marrëveshjes në nivel retorik, por ndërtimi i një debati të strukturuar publik dhe politik mbi efektet e pritshme. Në mënyrë të veçantë, kjo fazë paraanëtarësimi është momenti i vetëm racional për ndërhyrje: vendet që hyjnë në BE pa kuptuar më parë efektet e politikës tregtare dhe të marrëveshjeve globale, rrezikojnë të kenë rol pasiv në një sistem ku rregullat vendosen jashtë tyre. Në këtë kuptim, veçanërisht Shqipëria duhet të synojë të mos mbetet spektatore e një dinamike që do ta prekë drejtpërdrejt pas integrimit, por të investojnë që tani në informim publik, edukim dhe përgatitje të aktorëve të sajë ekonomik, duke ndërtuar një kulturë politike dhe institucionale që e trajton tregtinë si politikë të brendshme dhe jo si çështje të largët teknike.