Shkrimi i Carlo Bollino-s mbi “drejtësinë e Robespierre-it apo atë të Beccaria-s” ngre një pyetje shumë më të thellë sesa pamja e një të pandehuri brenda një kafazi xhami. Ai nuk flet vetëm për Ilir Metën, as vetëm për SPAK-un, as vetëm për Gjykatën e Posaçme. Ai prek një nerv më të madh: çfarë lloj drejtësie po ndërton Shqipëria? Një drejtësi që ndëshkon përmes spektaklit, izolimit dhe frikës, apo një drejtësi që e mat forcën e saj me garancitë, përmbajtjen dhe respektin ndaj njeriut?

Bollino e vendos përballjen në dy emra të mëdhenj: Robespierre dhe Beccaria. Por pikërisht këtu nis nevoja për ta çuar më tej reflektimin. Sepse këta dy emra nuk janë thjesht dy simbole të kundërta. Ata përfaqësojnë dy botë të ndryshme.

Robespierre ishte njeriu i revolucionit. Ai lidhet me idenë e drejtësisë që vepron në kohë përmbysjeje, ku shteti, nën trysninë e frikës dhe pastrimit moral, kërkon armik, kërkon goditje, kërkon shembull. Drejtësia e Robespierre-it është drejtësia e jashtëzakonshme, e cila nuk mjaftohet me gjykimin e faktit, por kërkon të prodhojë edhe efekt publik. Ajo nuk kënaqet vetëm me vendimin, por ka nevojë për pamje, për demonstrim, për shenjë force. Është drejtësia që beson se shoqëria pastrohet duke treguar se shteti di të godasë.

Beccaria është krejt tjetër gjë. Ai nuk është revolucionar i shpatës, por filozof i së drejtës. Ai përfaqëson idenë moderne se pushteti ndëshkues i shtetit nuk duhet adhuruar, por kufizuar. Beccaria nuk e sheh drejtësinë penale si mjet frike, por si instrument racional, të matur dhe të kontrolluar nga ligji. Për të, shteti nuk bëhet më i drejtë duke qenë më i ashpër, por duke qenë më i përmbajtur. Nuk bëhet më i fortë duke poshtëruar njeriun, por duke respektuar kufijtë që vetë ligji i ka vendosur forcës së tij.

Prandaj dallimi është thelbësor. Robespierre nuk është thjesht simboli i drejtësisë së fortë. Ai është simboli i drejtësisë që e lidh veten me revolucionin, me armikun, me ndëshkimin si demonstrim. Beccaria nuk është thjesht simboli i drejtësisë humane. Ai është themeli i idesë se një shtet i civilizuar matet jo nga sa ashpër godet, por nga sa drejt, sa arsyeshëm dhe sa proporcionalisht e përdor forcën.

Shqipëria, në letër, ka zgjedhur Beccaria-n. Kushtetuta, Konventa Europiane e të Drejtave të Njeriut, Kodi i Procedurës Penale, prezumimi i pafajësisë, e drejta e mbrojtjes, barazia e armëve, proporcionaliteti i masave, detyrimi për arsyetim konkret, të gjitha flasin gjuhën e drejtësisë moderne. Në tekstet tona ligjore, individi nuk është objekt i hakmarrjes publike, por subjekt i së drejtës. Në ligj, masa e sigurimit nuk është dënim i parakohshëm, por instrument procedural. Në ligj, paraburgimi është përjashtim, jo rregull. Në ligj, dinjiteti njerëzor nuk humbet në momentin kur dikush akuzohet.

Por në praktikë, Shqipëria shpesh ka pëlqyer Robespierre-in. Ka pëlqyer shpatën. Ka pëlqyer pamjen e forcës. Ka pëlqyer momentin kur një i fuqishëm shfaqet i dobësuar, i izoluar, i kufizuar, i vendosur në një pozicion ku më shumë se subjekt i procesit duket si objekt i një mesazhi publik.

Kjo është drama jonë. Shqipëria e ka shkruar Beccaria-n në ligje, por shpesh ka duartrokitur Robespierre-in në praktikë.

Shoqëria shqiptare, e lodhur nga pandëshkueshmëria, korrupsioni dhe arroganca e pushtetit, ka qenë e prirur ta pranojë këtë lloj drejtësie. Kjo është njerëzisht e kuptueshme, por juridikisht e rrezikshme. Kur një shoqëri ka jetuar gjatë me idenë se “të fortët nuk preken”, ajo mund të bjerë lehtësisht në tundimin tjetër: të besojë se çdo prekje e të fortëve është drejtësi, pavarësisht mënyrës si bëhet.

Këtu nis dështimi ynë i madh kulturor dhe institucional. Ne kemi menduar se drejtësia e re do të provohej nga emrat që arreston, jo nga standardet që respekton. Kemi menduar se forca e saj matet me pranga, jo me prova. Me izolim, jo me arsyetim. Me masa sigurimi, jo me vendime përfundimtare. Me imazhin e të pandehurit të vendosur pas xhamit, jo me cilësinë e procesit.

Por drejtësia nuk është revolucion. Drejtësia nuk është hakmarrje publike e vonuar. Drejtësia nuk është kompensim emocional për dekadat e pandëshkueshmërisë. Drejtësia, në kuptimin beccarian, është pikërisht e kundërta: është procedurë, masë, proporcionalitet, dinjitet, prezumim pafajësie, barazi armësh dhe kontroll i rreptë mbi pushtetin ndëshkues.

Në këtë këndvështrim, rastet e Ilir Metës, Ilir Beqajt dhe Erion Veliajt nuk duhen lexuar si episode të veçuara dhe as si histori personale. Ato janë tri pamje të së njëjtës dilemë institucionale. Në secilin prej këtyre rasteve, pavarësisht dallimeve konkrete, ngrihet e njëjta pyetje: a po përdoret masa e sigurimit si mjet procedural për të garantuar procesin, apo po merr pamjen e një ndëshkimi paraprak? A po trajtohet i pandehuri si person ende i pafajshëm në kuptimin kushtetues, apo si fajtor i përkohshëm në pritje të vendimit? A po ndërtohet drejtësia mbi prova, nevojë konkrete dhe arsyetim të individualizuar, apo mbi pritshmëri publike, presion moral dhe demonstrim force?

Rasti Meta e bën dilemen më të dukshme për shkak të pamjes së kafazit. Por problemi nuk mbaron te kafazi. Ai shtrihet te filozofia e përgjithshme e trajtimit të të pandehurit. Kur një njeri vendoset në një strukturë që e ndan fizikisht dhe simbolikisht nga salla, nga mbrojtja, nga fjala dhe nga komunikimi normal me avokatin, pyetja nuk është vetëm teknike. Është pyetje për dinjitetin e procesit. Drejtësia nuk duhet të ketë nevojë ta ulë njeriun për t’u dukur e fortë.

Rasti Beqaj ngre një tjetër dimension të së njëjtës problematikë: zgjatja, rëndesa dhe funksioni real i paraburgimit. Nëse masa e sigurimit kthehet në pritje të gjatë ndëshkuese, pa një kontroll gjithnjë e më konkret të arsyeve që e mbajnë në këmbë, atëherë ajo humbet natyrën procedurale dhe merr ngjyrën e dënimit të parakohshëm. Një drejtësi e bazuar në parime nuk mund ta përdorë paraburgimin si mjet presioni, si mjet disiplinimi publik, apo si provë se hetimi është serioz. Hetimi provohet me prova, jo me kohën që një njeri kalon i izoluar para vendimit përfundimtar.

Rasti Veliaj, po ashtu, e vendos këtë dilemë në nivelin më të ndjeshëm të raportit midis pushtetit vendor, akuzës publike dhe pritshmërisë shoqërore për ndëshkim. Sa më i njohur të jetë personi nën hetim, aq më i madh është rreziku që procesi të ngarkohet me simbolikë. Dhe pikërisht këtu drejtësia duhet të jetë më e kujdesshme. Jo më e zhurmshme. Jo më teatrale. Jo më e etur për efekt. Sa më i madh profili publik i të pandehurit, aq më i madh duhet të jetë kujdesi për të mos e kthyer procesin në skenë.

Në të tre rastet, çështja nuk është nëse këta persona janë fajtorë apo të pafajshëm. Këtë nuk e zgjidh opinioni. Nuk e zgjidh zemërimi publik. Nuk e zgjidh as pamja e kafazit, as titulli i lajmit, as rëndesa politike e emrit. Këtë e zgjidh vetëm gjykata, mbi bazën e provave dhe në fund të një procesi të rregullt. Çështja është tjetër: a po respektohet standardi që duhet të vlejë për këdo?

Në një shtet të së drejtës, i pandehuri nuk është trofe. Nuk është objekt ekspozimi. Nuk është simbol i fitores së prokurorisë mbi politikën. Ai është njeri nën akuzë, jo njeri i dënuar. Dhe pikërisht këtu ndahet drejtësia e Beccaria-s nga ajo e Robespierre-it. Për Robespierre-in, njeriu i dyshuar si armik i rendit të ri duhej thyer, sepse procesi ishte pjesë e revolucionit. Për Beccaria-n, edhe njeriu më i rëndë për opinionin mbetet subjekt i së drejtës, sepse nëse shteti e zhvesh atë nga garancitë, nesër mund ta zhveshë këdo.

Shqipëria duket sikur ende nuk e ka zgjidhur këtë dilemë. Në ligje ka zgjedhur drejtësinë liberale. Në instinkt shpesh zgjedh drejtësinë ndëshkuese. Në fjalor flet për standarde europiane. Në praktikë shpesh kënaqet me pamje force. Në Kushtetutë ka prezumim pafajësie. Në debat publik shpesh ka prezumim faji. Në procedurë kërkon masa proporcionale. Në kulturë shpesh kërkon goditje shembullore.

Ky është rreziku më i madh për drejtësinë e re. Jo se po heton pushtetarë. Përkundrazi, kjo është arsyeja pse u krijua. Rreziku është që, në emër të luftës kundër pandëshkueshmërisë, të krijojë një kulturë të re ku mjeti justifikohet nga qëllimi. Në momentin që kjo ndodh, drejtësia nuk është më reformë. Bëhet revolucion administrativ me gjuhë procedurale.

Lufta kundër korrupsionit është e domosdoshme. Hetimi i ish-presidentëve, ish-ministrave, kryetarëve bashkish, funksionarëve të lartë apo kujtdo që ka ushtruar pushtet publik është shenjë e një shteti që nuk duhet të ketë më të paprekshëm. Por pikërisht sepse këto çështje janë të rëndësishme, ato nuk mund të ndërtohen me mendësi revolucionare. Sa më i lartë profili i të pandehurit, aq më e domosdoshme është që procesi të jetë i pakundërshtueshëm në standard, jo vetëm i fortë në pamje.

Një drejtësi që përdor kafazin si pamje, paraburgimin si presion dhe formulat standarde si zëvendësim të arsyetimit konkret, mund të fitojë përkohësisht duartrokitje. Por ajo humbet diçka shumë më të rëndësishme: autoritetin moral. Sepse autoriteti i drejtësisë nuk vjen nga frika që shkakton, por nga besimi që krijon. Një gjykatë nuk bëhet më e fortë kur e vendos të pandehurin pas xhamit. Bëhet më e fortë kur edhe personin më të rëndë për opinionin e trajton me dinjitet, sepse kështu tregon se nuk është turmë, por institucion.

Drejtësia e re nuk mund të fitojë duke i ngjarë drejtësisë së vjetër në arrogancë, vetëm me aktorë të tjerë. Nuk mund të fitojë duke zëvendësuar paprekshmërinë e djeshme me poshtërimin e sotëm. Nuk mund të fitojë duke i thënë publikut: “Shihni, tani po i fusim në kafaz.” Ajo fiton vetëm kur mund t’i thotë qytetarit: “Shihni, tani edhe më i fuqishmi hetohet, por hetohet me ligj; edhe më i fuqishmi gjykohet, por gjykohet me prova; edhe më i fuqishmi kufizohet, por vetëm kur kjo është e domosdoshme, proporcionale dhe e arsyetuar.”

Ky është dallimi midis drejtësisë që ndërton shtet dhe drejtësisë që prodhon episod.

Nëse Shqipëria zgjedh Robespierre-in, do të ketë momente kënaqësie publike, por jo domosdoshmërisht drejtësi. Do të ketë imazhe të forta, por jo medoemos vendime të forta. Do të ketë arrestime, kafaze, deklarata, tituj lajmesh dhe perceptim force. Por mund të humbasë diçka shumë më të rëndësishme: besimin se shteti është i drejtë edhe kur është i ashpër.

Nëse Shqipëria zgjedh Beccaria-n, rruga është më e vështirë. Është më pak spektakolare. Nuk jep gjithmonë kënaqësi të menjëhershme. Kërkon prova, arsyetim, durim, respekt për mbrojtjen, kontroll mbi paraburgimin, vlerësim real të masave alternative dhe kujdes ndaj dinjitetit të të pandehurit. Por vetëm kjo rrugë krijon drejtësi që i mbijeton ditës, titullit dhe zemërimit publik.

Në fund, pyetja nuk është thjesht në cilën anë janë institucionet. Pyetja është në cilën anë është shoqëria shqiptare. A duam një drejtësi që e mat suksesin me pamjen e të akuzuarit pas xhamit, apo një drejtësi që e mat suksesin me cilësinë e vendimit? A duam një drejtësi që na jep ndjesinë e hakmarrjes, apo një drejtësi që na mëson kufijtë e pushtetit? A duam një shtet që godet sepse mundet, apo një shtet që godet vetëm kur ligji ia lejon dhe prova ia kërkon?

Kjo është zgjedhja reale.

Robespierre ofron shpatën. Beccaria ofron parimin.

Shqipëria, fatkeqësisht, shpesh e ka pëlqyer shpatën më shumë se parimin. Por një shoqëri që zgjedh shpatën, edhe kur shpata godet ata që nuk i do, duhet ta dijë se një ditë ajo shpatë mund të kthehet kundër kujtdo. Prandaj drejtësia nuk duhet duartrokitur kur duket e fortë. Duhet mbrojtur kur mbetet e drejtë.

Dhe në këtë pikë, reforma në drejtësi nuk do të gjykohet nga numri i njerëzve që futi në kafaz, por nga fakti nëse arriti të ndërtojë një drejtësi që nuk kishte më nevojë për kafaz për t’u dukur e besueshme.Në këtë këndvështrim, rastet e Ilir Metës, Ilir Beqajt dhe Erion Veliajt nuk duhen lexuar si episode të veçuara dhe as si histori personale. Ato janë tri pamje të së njëjtës dilemë institucionale. Në secilin prej këtyre rasteve, pavarësisht dallimeve konkrete, ngrihet e njëjta pyetje: a po përdoret masa e sigurimit si mjet procedural për të garantuar procesin, apo po merr pamjen e një ndëshkimi paraprak? A po trajtohet i pandehuri si person ende i pafajshëm në kuptimin kushtetues, apo si fajtor i përkohshëm në pritje të vendimit? A po ndërtohet drejtësia mbi prova, nevojë konkrete dhe arsyetim të individualizuar, apo mbi pritshmëri publike, presion moral dhe demonstrim force?

Rasti Meta e bën dilemen më të dukshme për shkak të pamjes së kafazit. Por problemi nuk mbaron te kafazi. Ai shtrihet te filozofia e përgjithshme e trajtimit të të pandehurit. Kur një njeri vendoset në një strukturë që e ndan fizikisht dhe simbolikisht nga salla, nga mbrojtja, nga fjala dhe nga komunikimi normal me avokatin, pyetja nuk është vetëm teknike. Është pyetje për dinjitetin e procesit. Drejtësia nuk duhet të ketë nevojë ta ulë njeriun për t’u dukur e fortë.

Rasti Beqaj ngre një tjetër dimension të së njëjtës problematikë: zgjatja, rëndesa dhe funksioni real i paraburgimit. Nëse masa e sigurimit kthehet në pritje të gjatë ndëshkuese, pa një kontroll gjithnjë e më konkret të arsyeve që e mbajnë në këmbë, atëherë ajo humbet natyrën procedurale dhe merr ngjyrën e dënimit të parakohshëm. Një drejtësi e bazuar në parime nuk mund ta përdorë paraburgimin si mjet presioni, si mjet disiplinimi publik, apo si provë se hetimi është serioz. Hetimi provohet me prova, jo me kohën që një njeri kalon i izoluar para vendimit përfundimtar.

Rasti Veliaj, po ashtu, e vendos këtë dilemë në nivelin më të ndjeshëm të raportit midis pushtetit vendor, akuzës publike dhe pritshmërisë shoqërore për ndëshkim. Sa më i njohur të jetë personi nën hetim, aq më i madh është rreziku që procesi të ngarkohet me simbolikë. Dhe pikërisht këtu drejtësia duhet të jetë më e kujdesshme. Jo më e zhurmshme. Jo më teatrale. Jo më e etur për efekt. Sa më i madh profili publik i të pandehurit, aq më i madh duhet të jetë kujdesi për të mos e kthyer procesin në skenë.

Në të tre rastet, çështja nuk është nëse këta persona janë fajtorë apo të pafajshëm. Këtë nuk e zgjidh opinioni. Nuk e zgjidh zemërimi publik. Nuk e zgjidh as pamja e kafazit, as titulli i lajmit, as rëndesa politike e emrit. Këtë e zgjidh vetëm gjykata, mbi bazën e provave dhe në fund të një procesi të rregullt. Çështja është tjetër: a po respektohet standardi që duhet të vlejë për këdo?

Në një shtet të së drejtës, i pandehuri nuk është trofe. Nuk është objekt ekspozimi. Nuk është simbol i fitores së prokurorisë mbi politikën. Ai është njeri nën akuzë, jo njeri i dënuar. Dhe pikërisht këtu ndahet drejtësia e Beccaria-s nga ajo e Robespierre-it. Për Robespierre-in, njeriu i dyshuar si armik i rendit të ri duhej thyer, sepse procesi ishte pjesë e revolucionit. Për Beccaria-n, edhe njeriu më i rëndë për opinionin mbetet subjekt i së drejtës, sepse nëse shteti e zhvesh atë nga garancitë, nesër mund ta zhveshë këdo.

Shqipëria duket sikur ende nuk e ka zgjidhur këtë dilemë. Në letër, ka zgjedhur Beccaria-n. Kushtetuta, Konventa Europiane e të Drejtave të Njeriut, Kodi i Procedurës Penale, parimet e procesit të rregullt, prezumimi i pafajësisë, e drejta e mbrojtjes, proporcionaliteti i masave, të gjitha flasin gjuhën e drejtësisë liberale. Por në praktikë, shpesh shfaqet instinkti robespierre-an: i pandehuri duhet të poshtërohet që publiku të besojë se drejtësia po punon; paraburgimi duhet të duket si ndëshkim që publiku të ndihet i kënaqur; masa e sigurimit duhet të shërbejë si mesazh publik; procesi duhet të prodhojë efekt politik para se të japë rezultat juridik.                                                      Ky është rreziku më i madh për drejtësinë e re. Jo se po heton pushtetarë. Përkundrazi, kjo është arsyeja pse u krijua. Rreziku është që, në emër të luftës kundër pandëshkueshmërisë, të krijojë një kulturë të re ku mjeti justifikohet nga qëllimi. Në momentin që kjo ndodh, drejtësia nuk është më reformë. Bëhet revolucion administrativ me gjuhë procedurale.

Lufta kundër korrupsionit është e domosdoshme. Hetimi i ish-presidentëve, ish-ministrave, kryetarëve bashkish, funksionarëve të lartë apo kujtdo që ka ushtruar pushtet publik është shenjë e një shteti që nuk duhet të ketë më të paprekshëm. Por pikërisht sepse këto çështje janë të rëndësishme, ato nuk mund të ndërtohen me mendësi revolucionare. Sa më i lartë profili i të pandehurit, aq më e domosdoshme është që procesi të jetë i pakundërshtueshëm në standard, jo vetëm i fortë në pamje.

Një drejtësi që përdor kafazin si pamje, paraburgimin si presion dhe formulat standarde si zëvendësim të arsyetimit konkret, mund të fitojë përkohësisht duartrokitje. Por ajo humbet diçka shumë më të rëndësishme: autoritetin moral. Sepse autoriteti i drejtësisë nuk vjen nga frika që shkakton, por nga besimi që krijon. Një gjykatë nuk bëhet më e fortë kur e vendos të pandehurin pas xhamit. Bëhet më e fortë kur edhe personin më të rëndë për opinionin e trajton me dinjitet, sepse kështu tregon se nuk është turmë, por institucion.

Në fund, pyetja nuk është vetëm në cilën anë institucionet. Pyetja është në cilën anë është Shqipëria. A jemi në anën e një drejtësie që kërkon fajtorë për t’i ekspozuar, apo në anën e një drejtësie që kërkon prova për të vendosur? A jemi në anën e një shoqërie që kënaqet kur sheh dikë të rrëzuar, apo në anën e një shoqërie që kërkon përgjegjësi pa hequr dorë nga dinjiteti njerëzor? A duam drejtësi që na ngjan si hakmarrje e rafinuar, apo drejtësi që na edukon me kufijtë e pushtetit?

Ky është dallimi midis drejtësisë që ndërton shtet dhe drejtësisë që prodhon episod.

Nëse Shqipëria zgjedh Robespierre-in, do të ketë momente kënaqësie publike, por jo domosdoshmërisht drejtësi. Do të ketë imazhe të forta, por jo medoemos vendime të forta. Do të ketë arrestime, kafaze, deklarata, tituj lajmesh dhe perceptim force. Por mund të humbasë diçka shumë më të rëndësishme: besimin se shteti është i drejtë edhe kur është i ashpër.

Nëse Shqipëria zgjedh Beccaria-n, rruga është më e vështirë. Është më pak spektakolare. Nuk jep gjithmonë kënaqësi të menjëhershme. Kërkon prova, arsyetim, durim, respekt për mbrojtjen, kontroll mbi paraburgimin, vlerësim real të masave alternative dhe kujdes ndaj dinjitetit të të pandehurit. Por vetëm kjo rrugë krijon drejtësi që i mbijeton ditës, titullit dhe zemërimit publik.

Shqipëria, fatkeqësisht, shpesh e ka pëlqyer shpatën më shumë se parimin. Por një shoqëri që zgjedh shpatën, edhe kur shpata godet ata që nuk i do, duhet ta dijë se një ditë ajo shpatë mund të kthehet kundër kujtdo. Prandaj drejtësia nuk duhet duartrokitur kur duket e fortë. Duhet mbrojtur kur mbetet e drejtë.

Dhe në këtë pikë, reforma në drejtësi nuk do të gjykohet nga numri i njerëzve që futi në kafaz, por nga fakti nëse arriti të ndërtojë një drejtësi që nuk kishte më nevojë për kafaz për t’u dukur e besueshme.