Emri i Shqipërisë u lidh me një operacion të dyshuar për destabilizimin e Malit të Zi në bashkëpunim me Serbinë. Media malazeze “Vijesti” pretendoi se Shqipëria ishte një prej dy vendeve që kryeministri Milojko Spajiç dyshonte se po përgatiteshin të destabilizonin Podgoricën. Gazment Bardhi kërkoi shpjegime nga qeveria, Pandeli Majko i kërkoi Podgoricës të paraqiste provat, ndërsa ministri i Jashtëm Ferit Hoxha hodhi poshtë me forcë çdo përfshirje të Shqipërisë.

Ndërkohë, gazetari i televizionit publik malazez, Mitar Rakçeviç, zbulon në një artikull se edhe kryeministri Edi Rama ka kontaktuar qeverinë në Podgoricë për të mësuar se nga kishte dalë akuza dhe ka marrë përgjigjen se është e pavërtetë. Sipas gazetarit, “Vijesti” jo vetëm e përfshiu Shqipërinë pa konfirmim zyrtar, por mbi burime anonime ndërtoi historinë e një komploti të gjerë rajonal dhe shkaktoi një incident diplomatik mes dy vendeve.

Më poshtë, shkrimi i plotë.

Kryeministri Milojko Spajiç nuk e kishte fjalën për Shqipërinë kur deklaroi dje se mbyllja e kapitujve të rinj të negociatave mes Malit të Zi dhe Bashkimit Europian do të shoqërohej nga një veprimtari e koordinuar hibride, ku janë përfshirë zyrtarë të të paktën dy vendeve të rajonit. Kjo iu konfirmua portalit RTCG nga nivelet më të larta të pushtetit ekzekutiv.

Megjithatë, ky informacion e bën historinë më interesante nga sa duket në pamje të parë, sepse gjatë 24 orëve të fundit debati në hapësirën politike dhe mediatike të Malit të Zi nuk është zhvilluar vetëm rreth pyetjes se cilat ishin dy shtetet që kishte parasysh kryeministri.

Përpara syve tanë po ndërtohet diçka tjetër: nga një informacion sigurie po krijohet një konstruksion politik shumë më i gjerë, që flet për “minimin” e qeverisë nga brenda, zyrtarë nën ndikimin e huaj, rrëzimin e mundshëm të shumicës parlamentare dhe, në fund, për Serbinë dhe Shqipërinë si vendet që dyshohet se qëndrojnë pas këtij operacioni.

Problemi është se të paktën një pjesë e rëndësishme e këtij konstruksioni është e pavërtetë.

Sipas informacioneve që RTCG ka marrë nga burime brenda qeverisë, Shqipëria nuk është shteti të cilit i referohej Spajiçi. Ndërkohë, nga sot kanë nisur të mbërrijnë edhe reagime nga Shqipëria, të cilat i hedhin poshtë këto raportime.

Sipas informacioneve tona, pasi në publik u përhapën pretendimet se Shqipëria ishte një prej vendeve të përfshira në paralajmërimin e kryeministrit, kryeministri shqiptar Edi Rama kërkoi sqarime nga qeveria malazeze për origjinën e këtij informacioni. Nga Podgorica iu bë e ditur se bëhej fjalë për një të pavërtetë.

Kështu, “informacioni” mediatik kaloi kufirin dhe u shndërrua në një çështje diplomatike.

Burimi i këtij informacioni ishte gazeta “Vijesti”.

Katër burime që dinë më mirë

“Vijesti” raportoi fillimisht se Serbia dhe Shqipëria ishin dy shtetet që Spajiçi kishte parasysh, duke pretenduar se informacioni ishte konfirmuar nga disa burime. Në artikullin e sotëm, media saktësoi se bëhej fjalë për katër burime.

Një ditë më vonë, gazeta “Dan” publikoi një variant krejtësisht tjetër: Serbia dhe Kroacia.

Natyrisht, mund të ndodhë që burimet gazetareske të japin informacione të ndryshme. Kjo është pjesë e profesionit. Por këtu ekziston një problem i vogël për “Vijesti”: kjo nuk është hera e parë brenda vetëm pak ditësh që burimet e saj anonime dinë diçka që nuk konfirmohet nga ata të cilëve u atribuohet informacioni.

Më pak se dy javë më parë ndodhi një situatë pothuajse identike. Më 16 gusht, “Vijesti” publikoi rezultatet e një sondazhi politik të opinionit publik, të cilin ia atribuoi agjencisë Spektrum Analitika. Edhe atëherë u tha se autenticiteti i tij ishte konfirmuar “nga disa burime”.

Por shumë shpejt reagoi vetë Spektrum Analitika.

Agjencia deklaroi se nuk ua kishte dhënë të dhënat mediave, nuk kishte miratuar publikimin e tyre, nuk qëndronte pas të dhënave të paraqitura në artikull dhe nuk e konfirmonte autenticitetin e tyre si rezultate të një sondazhi zyrtar të kompanisë. Ajo theksoi gjithashtu se të dhënat e publikuara nuk ishin rezultate përfundimtare, të verifikuara metodologjikisht dhe të destinuara për publikim.

Pra, në një rast “disa burime” konfirmuan një sondazh pas të cilit nuk qëndronte kompania së cilës i atribuohej.

Dy javë më vonë, katër burime konfirmojnë përfshirjen e Shqipërisë, ndërsa nivelet më të larta të qeverisë thonë se Shqipëria nuk ishte përmendur fare në informacionet ku u mbështet kryeministri.

Në gazetari, burimi anonim është një mjet i ligjshëm. Por anonimati nuk është një shkop magjik që e shndërron një pretendim në fakt. Sa më serioz të jetë pretendimi, aq më e madhe është nevoja për verifikimin e tij. Sidomos kur pasoja nuk është një gabim i parëndësishëm gazetaresk, por një incident diplomatik mes dy shteteve.

Çfarë tha në të vërtetë Spajiçi?

Kryeministri nuk përmendi asnjë shtet.

Ai nuk tha as se brenda qeverisë kishte ministra ose zëvendëskryeministra që merrnin pjesë në veprimtari hibride kundër Malit të Zi.

Mesazhi i tij ishte i qartë: ekzistojnë “informacione serioze operative të sigurisë” se mbyllja e paralajmëruar e kapitujve të rinj me Bashkimin Europian do të shoqërohet nga një veprimtari e koordinuar hibride, ku janë përfshirë zyrtarë të të paktën dy vendeve të rajonit.

Ai shtoi se këto veprimtari synojnë destabilizimin e Malit të Zi dhe pritet të mbështeten nga disa aktorë politikë dhe një pjesë e skenës mediatike brenda vendit. Në fund, Spajiçi deklaroi se përpjekjet për destabilizim nuk do ta ndryshojnë kursin dhe as do ta ndalin rrugën europiane të Malit të Zi.

Nuk përmendi asnjë ministër që punon kundër shtetit. Asnjë zëvendëskryeministër të shantazhuar me materiale komprometuese. Asnjë paralajmërim për shpërbërjen e qeverisë.

Të gjitha këto u shfaqën më pas.

Nga dy shtete te “tradhtarët” brenda qeverisë

Artikulli i “Vijesti” shkon pikërisht në këtë drejtim.

Duke iu referuar burimeve në sektorin e sigurisë, artikulli flet për një zyrtar të lartë qeveritar, i cili dyshohet se ndodhet nën ndikimin e personave të lidhur me struktura kriminale; për informacione komprometuese që këta persona pretendohet se disponojnë; për një përplasje të mundshme me kryeministrin dhe për largimin e mundshëm të tij nga koalicioni qeverisës.

Të raportosh se shërbimet po verifikojnë informacione të caktuara është një gjë. Të ndërtosh prej tyre një narrativë politike, në fund të së cilës lexuesi duhet të arrijë në përfundimin se qeveria po rrëzohet nga jashtë dhe nga brenda, ndërsa i ofrohen edhe emrat e shteteve, zbatuesit e mundshëm vendas dhe rezultati politik, është diçka krejt tjetër.

Sidomos kur kryeministri nuk ka thënë asgjë të tillë. Por pikërisht këtu historia bëhet edhe më interesante.

Dashuria e pazakontë mes “Vijesti” dhe botës së biznesit të Vuçiçit

Nëse gjatë muajve të fundit e lexojmë “Vijesti” vetëm nga pikëpamja politike, Aleksandar Vuçiçi duket pothuajse si kundërshtari i saj i natyrshëm. Beogradi përshkruhet si burim presioni politik, flitet për ndërhyrjen e Serbisë në zhvillimet e Malit të Zi, deklaratat e Vuçiçit analizohen pothuajse çdo ditë, ndërsa politikanët pranë presidentit serb trajtohen si zgjatim i politikës së tij në Malin e Zi.

E gjithë kjo do të ishte e ligjshme, sepse një media ka të drejtën dhe detyrimin të shqyrtojë në mënyrë kritike çdo pushtet.

Por ekziston një pjesë shumë më pak e zhurmshme e kësaj marrëdhënieje, që ngre dyshime serioze mbi të gjithë këtë tablo.

Pjesa e biznesit.

Më 24 gusht, në faqet e së njëjtës “Vijesti”, pothuajse pranë njëri-tjetrit, u shfaqën materiale promocionale të kompanisë MTEL dhe bankës ALTA.

MTEL nuk është një kompani e zakonshme private serbe. MTEL Mali i Zi është pjesë e grupit Telekom Srbija. Serbia zotëron 58.11 për qind të aksioneve të Telekom Srbija.

Edhe më interesant është rasti i bankës ALTA.

Vetëm dy javë më parë, “Vijesti” kishte publikuar një artikull me titullin “Ndaloni bashkëpunimin me bankën e afërt me Vuçiçin”, duke e përshkruar pikërisht kështu bankën ALTA. Pra, bëhet fjalë për pretendimet e vetë “Vijesti”.

Më pas, më 24 gusht, në “Vijesti” u shfaq një material promocional i bankës ALTA.

Asgjë nga këto nuk është në vetvete e paligjshme. As bashkëpunimi tregtar nuk nënkupton automatikisht ndikim mbi politikën editoriale. Do të ishte e papërgjegjshme të pretendohej e kundërta pa prova. Por është e vështirë të mos vërehet ironia.

Duket se Vuçiçi është problem kur shfaqet në rubrikën politike, ndërsa në rubrikën “Marketing biznesi”, rrethi i ndikimeve ekonomike pranë tij është shumë i mirëpritur.

Vuçiçi si kërcënim politik dhe partner biznesi

Kjo pyetje nuk është e re. Është ngritur publikisht edhe më parë: si ka mundësi që një media, e cila prej vitesh flet me tone tepër kritike për ndikimin politik të pushtetit në Beograd, nuk ka asnjë problem me marrëdhëniet tregtare me kompanitë e sistemit shtetëror serb?

Këtë pyetje e kanë ngritur edhe politikanë të cilët vetë “Vijesti” i kritikon rregullisht dhe ashpër.

Përgjigjja nuk është veçanërisht e ndërlikuar: media do të thotë se marketingu nuk ka lidhje me politikën editoriale. Dhe kjo mund të jetë plotësisht e vërtetë. Por atëherë i njëjti standard duhet të vlejë për të gjithë.

Nëse marrëdhënia tregtare me një kompani të lidhur me një shtet nuk tregon asgjë për marrëdhënien politike me atë shtet, atëherë as lidhjet e biznesit të aktorëve të tjerë nuk mund të paraqiten automatikisht si provë politike.

Por nëse lidhjet ekonomike janë të rëndësishme kur flitet për ndikimin politik të Serbisë në Malin e Zi, atëherë publiku ka të drejtë të dijë përmasat e marrëdhënieve tregtare të mediave të mëdha malazeze me kompanitë e sistemit të cilin po këto media e paraqesin çdo ditë si problematik.

Jo për të nxjerrë paraprakisht një përfundim, por pikërisht për të mos e përcaktuar atë përpara se të njihen faktet.

Koha interesante e publikimit

E gjithë kjo po ndodh në një moment kur Mali i Zi po hyn në fazën përfundimtare të integrimit europian.

Në korrik u mbyllën përkohësisht edhe dy kapituj të tjerë të negociatave, kapitujt 8 dhe 29, duke e çuar në 18 numrin e kapitujve të mbyllur përkohësisht.

Në fillim të shtatorit, siç është bërë e ditur ditët e fundit, mund të krijohen kushtet për mbylljen e katër kapitujve të tjerë. Me fjalë të tjera, procesi europian vazhdon pavarësisht të gjitha përplasjeve politike.

Pikërisht në këtë moment shfaqet një seri interesante ngjarjesh.

Fillimisht kemi një sondazh, “autenticitetin” e të cilit e konfirmojnë disa burime anonime, pas së cilës distancohet vetë agjencia së cilës i ishte atribuuar. Më pas kemi pretendimin për Shqipërinë, të konfirmuar përsëri nga burime anonime, ndërsa nga nivelet më të larta të pushtetit ekzekutiv mbërrin një informacion krejtësisht tjetër.

Në të njëjtën kohë, mesazhi i kryeministrit për sigurinë zgjerohet pa asnjë bazë në një histori për persona brenda qeverisë, të cilët mund të punojnë për rrëzimin e saj.

Dhe po në të njëjtën kohë, zëri politik më kritik ndaj Vuçiçit nuk ka asnjë problem që në faqet e veta të reklamojë MTEL-in dhe një bankë që vetëm pak ditë më parë e kishte përshkruar si “të afërt me Vuçiçin”.

Ndoshta gjithçka është rastësi. Por në gazetarinë serioze janë pikërisht rastësitë ato që duhen verifikuar.

Malli më i shtrenjtë është pavarësia

Problemi këtu nuk është MTEL-i dhe as banka ALTA. Një media private duhet të sigurojë të ardhura dhe askush i arsyeshëm nuk mund ta kritikojë një gazetë vetëm sepse shet hapësirë reklamuese.

Problemi lind kur ajo merr njëkohësisht rolin e arbitrit moral, që u mat të tjerëve çdo kontakt, marrëdhënie biznesi ose afërsi politike me Beogradin, ndërsa marrëdhëniet e veta tregtare i shpall krejtësisht të parëndësishme.

Atëherë pyetja nuk është më se kush reklamohet. Pyetja është nëse ekziston qëndrueshmëri në standardet e përdorura.

Sepse, nëse Vuçiçi përfaqëson një rrezik kaq serioz për pavarësinë politike dhe mediatike të Malit të Zi, siç sugjerohet çdo ditë, atëherë do të ishte interesante të dihej përse paratë e kompanive nga rrethi i tij politik dhe ekonomik nuk konsiderohen të paktën një çështje transparence.

Por nëse këto para nuk kanë asnjë lidhje me politikën, atëherë do të ishte mirë që i njëjti parim i prezumimit të pafajësisë të zbatohej bujarisht edhe për të tjerët.

Sepse thelbi është pikërisht ky: Vuçiçi nuk mund të jetë njëkohësisht helm politik dhe vitaminë marketingu.

Rruga europiane është realitet, jo titull

Mali i Zi i ka hapur të 33 kapitujt e negociatave dhe ka mbyllur përkohësisht 18 prej tyre. Ai mbetet vendi udhëheqës në procesin e anëtarësimit në Bashkimin Europian.

Prandaj, lufta politike sot nuk zhvillohet vetëm brenda qeverisë, parlamentit ose partive. Ajo zhvillohet edhe rreth pyetjes se kush do t’i shpjegojë publikut se çfarë po ndodh në të vërtetë.

Nëse informacioni i pasaktë se Shqipëria ishte shteti të cilit i referohej kryeministri publikohet si një fakt i sigurt, pasoja nuk është vetëm një titull i gabuar. Informacioni ka mbërritur tashmë në Tiranë dhe ka krijuar nevojën për sqarime mes dy qeverive.

Nëse deklaratës së kryeministrit i shtohen më pas pretendime anonime për zyrtarë që mund ta destabilizojnë qeverinë nga brenda, atëherë mbi një informacion sigurie nis të ndërtohet një skenar politik.

Dhe nëse e gjithë kjo ndodh në një media që, nga njëra anë, paralajmëron për ndikimin politik të Serbisë së Vuçiçit dhe, nga ana tjetër, bashkëpunon me kompani të sistemit shtetëror serb dhe një bankë që vetë e përshkruan si të afërt me Vuçiçin, atëherë çështja e transparencës nuk është më një provokim tabloid.

Përkundrazi.

Është pikërisht ajo pyetje që “Vijesti”, po të bëhej fjalë për dikë tjetër, ndoshta do ta ngrinte e para.

Dhe duhet ta ngrejë. Vetëm se këtë herë duhet t’ia drejtojë vetes.

Sepse ndoshta “ironia” më e madhe e gjithë kësaj historie nuk është fakti që katër burime anonime nuk arritën të gjenin shtetin e dytë.

Shumë më interesant është fakti se media që prej vitesh e paralajmëron Malin e Zi të ruhet nga ndikimi politik i Vuçiçit, duket se shqetësohet shumë më pak nga marrëdhëniet tregtare me sistemin ekonomik të lidhur ngushtë me të njëjtin pushtet.

Kjo lidhje mund të mos provojë në vetvete ndikim politik. Por dëshmon diçka tjetër: mes armiqësive të deklaruara publikisht dhe interesave të biznesit ndonjëherë ekziston një marrëdhënie shumë më e ngrohtë nga sa mund të mendojë lexuesi, duke u bazuar vetëm te titujt.

Prandaj, herën tjetër kur burimet anonime të “Vijesti” t’u shpjegojnë qytetarëve se kush nga Beogradi po e destabilizon Malin e Zi, ndoshta nuk është e pahijshme të ngrihet një pyetje krejtësisht gazetareske: Kush e financon konkretisht hapësirën e cila po na e thotë këtë?/RTCG