“Nuk ka demokraci të vërtetë pa pluralizëm.”— Norberto Bobbio

Në demokracitë bashkëkohore, një nga problemet më të thella nuk lidhet vetëm me funksionimin e institucioneve shtetërore, por me cilësinë demokratike të vetë partive politike. Pikërisht brenda partive matet shëndeti real i një demokracie: aftësia për të garantuar pluralizëm, rotacion të lidershipit, pjesëmarrje dhe liri të mendimit ndryshe. Mbi këtë temë, reflektimi i Norberto Bobbio mbetet edhe sot jashtëzakonisht aktual, sidomos nëse aplikohet ndaj disa fenomeneve politike të Ballkanit dhe, në veçanti, ndaj rikthimit dhe rikonfirmimit të Sali Berisha në krye të Partisë Demokratike.

Bobbio i konsideronte partitë politike si instrumente të domosdoshme të demokracisë moderne. Në shoqëri komplekse, populli nuk mund ta ushtrojë pushtetin drejtpërdrejt dhe në mënyrë të përhershme. Për këtë arsye partitë bëhen ura lidhëse midis qytetarëve dhe institucioneve, vende pjesëmarrjeje, ndërmjetësimi shoqëror dhe formimi të klasës drejtuese. Megjithatë, pikërisht sepse janë qendrore në jetën demokratike, ato mbartin edhe një rrezik strukturor: përqendrimin gradual të pushtetit në duart e pak personave.

“Demokracia është pushteti në publik.”— Norberto Bobbio

Filozofi italian denoncoi disa herë degjenerimin e partive bashkëkohore. Sipas Bobbio-s, shumë parti përfundojnë duke u shndërruar nga instrumente të pjesëmarrjes kolektive në aparate burokratike të mbyllura, të dominuara nga lidership gjithnjë e më të forta dhe vështirë të sfidueshme. Pjesëmarrja e bazës zvogëlohet, mendimi ndryshe brenda partisë dobësohet, ndërsa vendimmarrja përqendrohet tek strukturat drejtuese. Në këtë mënyrë demokracia rrezikon të mbijetojë vetëm formalisht.

Rikonfirmimi i fundit i Sali Berishës në krye të Partisë Demokratike përfaqëson një rast emblematik të kësaj dinamike. Lider historik i së djathtës postkomuniste, protagonist absolut i tranzicionit demokratik shqiptar që nga vitet ’90 e deri më sot, Berisha arriti edhe një herë të konsolidojë kontrollin mbi partinë, duke marrë një rikonfirmim pothuajse plebishitar përmes një referendumi të brendshëm pa konkurrencë reale politike.

Formalisht procesi demokratik është respektuar:

* anëtarët janë thirrur të votojnë;

* partia organizoi një konsultim të brendshëm;

* rezultati u paraqit si shprehje e vullnetit të bazës.

Megjithatë, nyja politike dhe teorike nuk lidhet vetëm me votën në vetvete, por me kushtet konkrete në të cilat zhvillohet ajo votë. Bobbio theksonte se demokracia nuk përputhet thjesht me ekzistencën e procedurave zgjedhore, por me praninë reale të pluralizmit, konkurrencës dhe mundësisë së alternimit.

“Liria e mendimit ndryshe është themeli i demokracisë.” — Norberto Bobbio

Dhe pikërisht këtu shfaqet problemi qendror i rastit Berisha.

Kur një lidership historik përqendron mbi vete:

* kontrollin simbolik të partisë,

* strukturën organizative,

* përzgjedhjen e klasës drejtuese,

* marrëdhënien direkte me bazën militante,

demokracia e brendshme tenton në mënyrë të pashmangshme të ngushtohet.

Partia gradualisht pushon së qeni një hapësirë e hapur debati kolektiv dhe shndërrohet në një strukturë të ndërtuar rreth figurës së liderit. Në këtë kalim, rreziku nuk është vetëm organizativ, por thellësisht demokratik.

Reflektimi i Bobbio-s lidhet në mënyrë të pashmangshme edhe me teorinë e famshme të “ligjit të hekurt të oligarkisë”, të formuluar nga Robert Michels.

“Kush thotë organizatë, thotë oligarki.” — Robert Michels

Michels argumentonte se çdo organizatë politike komplekse tenton në mënyrë të pashmangshme të përqendrojë pushtetin në duart e një pakice drejtuese. Arsyet janë strukturore:

* kush kontrollon organizatën kontrollon informacionin;

* kush drejton partinë grumbullon eksperiencë dhe rrjete konsensusi;

* baza militante shpesh përfundon duke ratifikuar vendime të ndërtuara paraprakisht nga lart.

Rasti Berisha duket se konfirmon shumë elementë të kësaj teorie. Pavarësisht:

* humbjeve elektorale,

* përçarjeve të thella të brendshme,

* konflikteve me figura të tjera historike të partisë,

* polemikave ndërkombëtare që kanë përfshirë figurën e tij politike, Berisha vazhdon të përfaqësojë qendrën absolute të jetës politike të Partisë Demokratike shqiptare.

Ky fenomen nuk lidhet vetëm me Shqipërinë. Ai përfaqëson një tendencë më të gjerë të demokracive bashkëkohore: transformimin e partive nga komunitete politike kolektive në organizata të personalizuara. Gjithnjë e më shpesh:

* lideri prevalon mbi partinë;

* identiteti politik përputhet me figurën karizmatike;

* debati i brendshëm zëvendësohet nga besnikëria personale;

* konsensusi ndërtohet përmes dinamikave plebishitare më shumë sesa pjesëmarrëse.

“Në demokraci askush nuk zotëron të vërtetën absolute.” — Norberto Bobbio

Në këtë kontekst politika humbet gradualisht dimensionin e saj kolektiv dhe shndërrohet në një raport të drejtpërdrejtë midis liderit dhe popullit.

Bobbio e kishte kuptuar me një kthjelltësi të jashtëzakonshme këtë rrezik që dekada më parë. Për filozofin italian, demokracia jeton vetëm aty ku ekzistojnë:

* pluralizëm real;

* mendim ndryshe legjitim;

* konkurrencë e brendshme;

* rotacion i lidershipit;

* shpërndarje e gjerë e pushtetit.

Kur përkundrazi partia identifikohet plotësisht me liderin e saj, pjesëmarrja rrezikon të reduktohet në një legjitimim të thjeshtë të kryetarit.

Megjithatë ekziston edhe një element tjetër që nuk mund të injorohet. Lidershipet e forta si ajo e Berishës shpesh gjejnë konsensus real në kontekste të karakterizuara nga:

* polarizim i fortë politik;

* dobësi institucionale;

* krizë e përfaqësimit;

* mosbesim ndaj elitave;

* perceptim i mungesës së alternativave të besueshme.

Në Shqipëri, pas viteve të dominimit politik të Edi Rama dhe tensioneve të vazhdueshme midis mazhorancës dhe opozitës, një pjesë e konsiderueshme e elektoratit konservator vazhdon ta shohë Berishën si të vetmin lider të aftë për të mishëruar një opozitë radikale ndaj sistemit ekzistues politik.

Pikërisht ky është paradoksi i demokracive moderne: sa më shumë rritet kriza e përfaqësimit, aq më shumë forcohen lidershipet personaliste dhe karizmatike.

“Demokracia nuk është një gjendje që fitohet njëherë e përgjithmonë, por një proces që duhet mbrojtur çdo ditë.” — Norberto Bobbio

Por pikërisht këtu lind problemi më delikat. Një parti që nuk arrin të prodhojë lidership të ri rrezikon të bëhet e varur nga figura e liderit historik. Mungesa e alternimit varfëron debatin politik, bllokon rotacionin brezor dhe dobëson aftësinë evoluese demokratike të organizatës.

Mësimi i Bobbio-s mbetet sot jashtëzakonisht aktual. Cilësia e një demokracie nuk matet vetëm në zgjedhjet kombëtare, por edhe në mënyrën se si funksionojnë partitë politike brenda vetes. Pa demokraci të brendshme, pa pluralizëm dhe pa mundësi reale për mendim ndryshe, edhe procedurat formalisht demokratike rrezikojnë gradualisht të zbrazen nga përmbajtja.