Nga Jerusalemi javën e kaluar, kryeministri shqiptar Edi Rama zgjodhi fjalë të peshuara mirë e të bazuara në traditën hebraike.

“Talmudi mëson se kush shpëton një jetë të vetme, është sikur ka shpëtuar gjithë botën,” tha Rama gjatë konferencës ndërkombëtare kundër antisemitizmit “Generation Truth”, e organizuar nga Ministria izraelite për Çështjet e Diasporës dhe Luftën kundër Antisemitizmit.

Konferenca u mbajt në Jerusalem për të dytin vit radhazi dhe përkoi me Ditën Ndërkombëtare të Përkujtimit të Holokaustit, duke sjellë në Izrael liderë ndërkombëtarë dhe figura të komuniteteve hebraike për të diskutuar rritjen globale të antisemitizmit.

Antisemitizmi, argumentoi Rama, “nuk është thjesht urrejtje ndaj hebrenjve, por një sulm ndaj arkitekturës morale të vetë njerëzimit”.

Disa orë më vonë, në një intervistë për “The Jerusalem Post”, ai e sqaroi se e kishte fjalën në kuptimin më të drejtpërdrejtë të mundshëm.

“Ka të bëjë me njerëzimin,” tha Rama. “Historia tregon se nis me hebrenjtë, por nuk përfundon me hebrenjtë.”

Ky paralajmërim i Ramës, pjesërisht instinkt historik dhe pjesërisht gjykim politik, qëndron në qendër të marrëdhënies së tij me Izraelin. Qasja e tij ndaj Jerusalemit nuk është ajo tipike diplomatike, por vjen nga një botë ku ai u rrit duke u mësuar të urrente shtetin hebre.

Historia personale e Ramës nis në Shqipërinë komuniste, një vend i izoluar nga bota, ku paranoia ishte politikë shtetërore dhe ku miqtë ishin të paktë në të dy anët e Perdes së Hekurt.

“Që kur isha fëmijë, kam qenë i fiksuar pas Jerusalemit,” i tha ai gazetës “The Jerusalem Post”.

“Jetonim në një vend totalisht të izoluar dhe na mësonin se duhej të përgatiteshim për ‘luftën e madhe’, sepse ‘ata’ do të vinin për ne. ‘Ata’ ishin imperialistët amerikanë, social-imperialistët sovjetikë dhe sionistët izraelitë.”

Jerusalemi, tha Rama, 'mbërrinte' në Shqipëri përmes dy kanaleve. Njëri ishte versioni i miratuar nga shteti, ai i fëmijëve që lexonin gazetën e Partisë Komuniste çdo mëngjes, me raportime mbi “sa keq ushtria zioniste vret, plagos ose zhvendos palestinezët”.

Kanali tjetër ishte shumë më privat dhe shumë më i ndaluar nën regjimin e Enver Hoxhës.

“Kanali tjetër ishte Bibla e gjyshes sime, e cila ishte një katolike shumë e devotshme,” i tha Rama gazetës izraelite. “Bibla në atë kohë ishte e ndaluar, por ajo kishte një Bibël të vërtetë, dhe po ashtu edhe nëna ime.”

“Pastaj, pas rënies së komunizmit, nuk mund të vija në Izrael sepse nuk kishte udhëtime ajrore apo detare,” kujtoi ai. “Por fillova të mësoj shumë më tepër për historinë e Jerusalemit dhe më pas, kur më në fund erdha, dashuria vetëm sa u shtua.”

Pas Luftës së Ftohtë, marrëdhënia moderne mes Izraelit dhe Shqipërisë u rindërtua. Lidhjet ishin vendosur menjëherë pas krijimit të shtetit izraelit, u ndërprenë për dekada dhe u rivendosën në fillim të viteve ’90. Më pas u hapën ambasadat në Tel Aviv dhe Tiranë dhe bashkëpunimi u zgjerua në ekonomi, kulturë, bujqësi, teknologji kibernetike dhe turizëm.

Në konferencën e Jerusalemit, Rama iu rikthye historisë së luftës që është kthyer në kartën morale të Shqipërisë: kodi i nderit “Besa” dhe strehimi i hebrenjve gjatë Holokaustit.

“Kur Shqipëria u bë i vetmi vend në Europë që nuk dorëzoi asnjë hebre gjatë Luftës së Dytë Botërore, popullsia hebraike në vend u rrit gjatë luftës,” tha Rama, duke i bërë të ditur të pranishmëve se Shqipëria ka dorëzuar mbi 3.700 emra të hebrenjve të shpëtuar në Yad Vashem

Gjatë Holokaustit, kujton Rama, zyrtarët nazistë shkuan në Shqipëri me dy kërkesa: lista hebrenjsh dhe lista ari. Ai tha se përgjigjja u dha përmes autoriteteve shqiptare dhe më pas u përforcua nga katër udhëheqësit fetarë të vendit, figura që nazistët vetë i trajtonin si arbitra moralë.

Por, sipas Ramës, përgjigjja e Shqipërisë nuk u lëkund dhe nuk negocioi. Ishte “e thjeshtë dhe përfundimtare”.

“Ju mund të merrni arin e tyre, por nuk mund të merrni hebrenjtë tanë. Ari ishte i tyre për t’u marrë, hebrenjtë ishin tanët për t’u mbrojtur. Dhe kjo nuk është legjendë, kjo është e dokumentuar,” tha ai.

“Antisemitizmi po rikthehet sërish hapur dhe pa turp,” shtoi Rama, “shpesh i maskuar si kritikë politike, ankth kulturor ose, edhe më keq, si epërsi morale”.

“Urrejtja nuk nis me dhunë,” paralajmëroi ai. “Nis me gjuhën. Nis me indiferencën. Nis me justifikimet.”

Ideja të cilës Rama u rikthye vazhdimisht, dhe që më pas e shpjegoi edhe për “The Jerusalem Post”, ishte se tolerimi i antisemitizmit hap një vrimë në strukturën që mban shoqëritë të qëndrueshme.

“Është si të hapësh një vrimë që më pas zmadhohet gjithnjë e më shumë me kalimin e kohës,” tha ai. “Ose si të kesh një ndërtesë pa dritare dhe pa dyer për mbrojtje.”

Rama foli gjithashtu për 7 tetorin dhe luftën dyvjeçare që pasoi, duke iu përgjigjur perceptimit se Izraeli ka dështuar në “luftën e PR-it” në Perëndim.

“Terrorizmi nuk është këndvështrim,” tha ai. “Është thjesht krim kundër njerëzimit. Masakra e 7 tetorit nuk ishte rezistencë. Ishte vrasje masive.”

Ai pranoi se vuajtjet e palestinezëve në Gaza janë “reale” dhe “vërtet prekëse”, por shtoi se detyrimet morale në Perëndim e kanë ngatërruar të vërtetën për shumë njerëz.

“Jetojmë në kohë të vështira për të vërtetën, sepse sot opinionet po trajtohen si fakte dhe faktet si opinione,” shpjegoi Rama. “Është një rrëmujë. Dhe më keq akoma, njerëzit zgjedhin opinionet sipas besnikërive dhe më pas i shpallin si fakte.”

“Është çmenduri të fshihen vijat morale ose të legjitimohet terrori në emër të proporcionalitetit,” shtoi ai. “Paqja nuk mund dhe nuk duhet të nënkuptojë neutralitet ndaj terrorit.”

Gjatë intervistës, Rama argumentoi se marrëdhënia e Shqipërisë me Izraelin nuk kufizohet te historia ceremoniale. Sipas tij, izraelitët e ndjejnë këtë edhe në praktikë, veçanërisht në një kohë kur hebrenjtë janë përballur me armiqësi në pjesë të Europës.

“Nuk ka pasur asnjë tubim, asnjë shenjë, në asnjë formë antisemitizmi ndaj numrit shumë të madh të turistëve hebrenj që kanë ardhur në Shqipëri,” i tha ai “The Jerusalem Post”, duke e krahasuar këtë me vende të tjera fqinje ku, sipas tij, turistët hebrenj kanë vuajtur për shkak të luftës së Izraelit me Hamasin.

Vizita pati edhe momente më të lehta. Kryetari i Knessetit, Amir Ohana, i dhuroi Ramës një palë këpucë të dizajnuara posaçërisht me flamurin shqiptar. U zhvilluan takime për forcimin e Dhomës së Tregtisë së Shqipërisë në Izrael dhe një konferencë për shtyp përkrah kryeministrit izraelit Benjamin Netanyahu. Kryeministri shqiptar mori gjithashtu një ovacion në këmbë kur u ngjit në podiumin e Knessetit për t’iu drejtuar ligjvënësve izraelitë.

Rama e shpjegoi këtë afërsi me fjalë të thjeshta.

“Mendoj se është normale të jesh mik me Izraelin,” i tha ai “The Jerusalem Post”. “Por është nder të konsiderohesh një mik kaq i afërt i Izraelit.”

I pyetur se çfarë vjen më pas mes dy vendeve, Rama u përgjigj: “Shpresoj të kemi shumë gjëra të mira.”

Për Izraelin, vizita e Ramës ishte më shumë sesa një gjest diplomatik mes vendeve mike. Jerusalemi ka një aleat real te kryeministri shqiptar, i cili mund të ngjitet në skenë në kryeqytetin e përjetshëm të Izraelit dhe të citojë Talmudin. Por për Ramën, përgjigjja mbetet e thjeshtë dhe lidhet me idenë e tij thelbësore për njerëzimin: nëse lejon që urrejtja të nisë me hebrenjtë, shumë shpejt ajo do të vijë edhe për ty.