Çdo komb arrin herë pas here në një prag ku duhet të zgjedhë mes dy përkufizimeve të vetvetes – njëri i hapur dhe tjetri i mbyllur, njëri i sigurt në vetvete dhe tjetri i frikësuar. Shqipëria, një vend i vogël që unë e kam mbështetur për pjesën më të madhe të jetës sime, gjendet pikërisht në një prag të tillë këtë javë.

Shkaku është bregdeti i Zvërnecit, ku një protestë kundër veprimeve të një kompanie private sigurie dhe kundër pyetjeve të pambyllura mbi një lagunë të brishtë dhe pronësinë e tokave në jug, është shndërruar në diçka më të madhe: në një debat mbi llojin e shtetit që Shqipëria synon të jetë.

Mes zërave legjitimë është shfaqur edhe slogani “Shqipëria e shqiptarëve, jo e tradhtarëve”, i paraqitur si patriotizëm. Duke punuar prej tre dekadash për çështjet shqiptare dhe kosovare, si dhe për mirëkuptimin ndërfetar në rajon, do të sugjeroja me respekt se kjo shprehje nuk i përket asnjë tradite shqiptare që ia vlen të ruhet.

Origjina e saj është në fakt e huaj dhe e njohur. Është një formulë që e djathta ekstreme europiane e ka ripërdorur për më shumë se një shekull, duke ndryshuar vetëm emrin e vendit: “Gjermania për gjermanët” në Gjermaninë e viteve 1930; “Franca për francezët” në retorikën e Frontit Kombëtar; “Italia për italianët”; dhe menjëherë përtej kufirit jugor të Shqipërisë, “Greqia për grekët”, slogani i Agimit të Artë.

Secila prej këtyre thirrjeve paraqitet si dashuri për atdheun, por në thelb është një pretendim mbi ata që duhet të përjashtohen prej tij. Pjesa e dytë e sloganit – “jo e tradhtarëve” – vjen më afër historisë sonë, nga motoja e kohës së luftës e Ballit Kombëtar. Një komb ka arsye të jetë i kujdesshëm kur sloganet e tij trashëgohen nga kapitujt më shkatërrues të shekullit XX. Në fund të fundit, këto janë patologjitë që lulëzojnë kur identiteti shndërrohet në ideologji.

Shqipëria, më shumë se shumë kombe të tjera, e di ku të çon ky përkufizim i mbyllur, sepse e ka përjetuar tashmë. Nga viti 1944 deri në vitin 1990, “Shqipëria për shqiptarët” nuk ishte slogan, por sistem: kufij të mbyllur, vetëizolim i detyruar dhe bindja se një popull është më i sigurt kur qëndron vetëm.

Në fund, ky sistem prodhoi vetëm varfëri dhe largim. Pas rënies së tij, rreth një e treta e popullsisë emigroi brenda një dekade. Sot, më shumë shqiptarë jetojnë jashtë kufijve të vendit sesa brenda tyre.

Kjo diasporë – në Athinë dhe Selanik, në Romë, Milano, Mynih, Gjenevë, Londër dhe në mbarë Shtetet e Bashkuara – nuk është një fatkeqësi për t’u vajtuar, por një nga shtyllat më të qëndrueshme të ekonomisë kombëtare. Ajo ekziston pikërisht sepse shoqëri të tjera i pritën shqiptarët si pakica të mirëpritura.

Një qytetar që brohoret për përjashtimin në Tiranë duhet të mendojë me sinqeritet se çfarë do të nënkuptonte i njëjti parim për kushëririn e tij në Athinë. Viktimat e para të idesë “një komb vetëm për të vetët” rrallëherë janë të huajt brenda vendit; zakonisht janë vetë qytetarët e atij kombi që jetojnë diku tjetër.

Por ekziston një trashëgimi më e mirë, dhe ajo është e kundërta e gjakut. Është Besa – fjala shqiptare e nderit, detyrimi moral që e lidh mikpritësin të mbrojë këdo që ka hyrë në shtëpinë e tij.

Shembulli më i ndritur i saj nuk është legjendë, por histori e dokumentuar. Kur Lufta e Dytë Botërore i dërgoi hebrenjtë e Europës drejt kampeve të përqendrimit, Shqipëria ishte një nga vendet e rralla të pushtuara që e përfundoi luftën me më shumë hebrenj brenda kufijve të saj sesa kishte në fillim.

Në Krujë, një djalë 17-vjeçar, Refik Veseli, bindi prindërit e tij, Veselin dhe Fatimen, të fshehnin familjen e fotografit Moshe Mandil. Sot emri i tij figuron mes “Të Drejtëve ndër Kombet” në Yad Vashem dhe ai ishte vetëm një nga shumë shqiptarë që vepruan kështu.

Ky është fryma e një vendi ku myslimanët dhe të krishterët kanë jetuar për shekuj si fqinjë dhe ku mikpritja është parë jo si dobësi e besimit, por si shprehja më e plotë e tij – një bindje e rrënjosur në dinjitetin shpirtëror të çdo njeriu.

Duhet thënë qartë se imazhet antisemitike që kanë qarkulluar së fundmi në internet për projektin e Zvërnecit – ku bregdeti jugor paraqitet i mbështjellë me flamurin izraelit vetëm sepse një nga investitorët amerikanë është hebre – janë një fyerje e vogël ndaj kësaj historie dhe nuk meritojnë më shumë vëmendje sesa përmendja e tyre.

Kjo trashëgimi, dhe jo aritmetika etnike, është ajo që ia vlen të mbrohet.

Sa u përket fakteve, saktësia është e domosdoshme, sepse ajo është viktima e parë kur sloganet marrin kontrollin.

Më 30 maj, roje private të maskuara tërhoqën zvarrë dhe dhunuan një protestues pranë lagunës së Nartës. Shqiptarët kishin plotësisht të drejtë të indinjoheshin.

Por ajo që ndodhi më pas meriton edhe më shumë vëmendje.

Brenda një dite, Policia e Shtetit korrigjoi versionin e saj fillestar; drejtori i policisë së Vlorës u shkarkua; një roje sigurie u arrestua; ndërsa zhvilluesi i projektit kërkoi falje publikisht dhe ndërpreu kontratën me kompaninë e sigurisë.

Në ditët që pasuan, licencat e dy kompanive private të sigurisë u revokuan, nisën procedime penale dhe Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit filloi të shqyrtojë mënyrën se si u ndryshua statusi i mbrojtur i peizazhit Vjosë-Nartë.

Shteti shqiptar dhe Kryeministri Rama meritojnë të vlerësohen, jo të dënohen, për një korrigjim kaq të shpejtë dhe publik. Ky është pikërisht refleksi kushtetues – nënshtrimi i forcës ndaj ligjit – që kërkon anëtarësimi në Bashkimin Europian dhe që Shqipëria po tregon se po e fiton gradualisht.

Nëse shihet pa shtrembërime, vetë investimi nuk është një katastrofë, por një mundësi.

Plaga më e thellë e Shqipërisë nuk ka qenë kurrë kapitali i huaj, por emigrimi i vazhdueshëm i të rinjve. Një vend i mban bijtë dhe bijat e tij jo duke mbyllur kufijtë, por duke krijuar vende pune dhe perspektiva në shtëpi.

Një investim i madh turistik në Rivierën shqiptare – i financuar nga partnerë amerikanë dhe kapital nga vendet e Gjirit, ku investitorët nga Katari janë ndër mbështetësit kryesorë – premton punësim, infrastrukturë dhe një vend të merituar për Shqipërinë në ekonominë globale.

Natyrisht, mbeten pyetje legjitime që duhet të marrin përgjigje: ndikimi ekologjik mbi një vijë bregdetare delikate, transparenca e transferimit të pronësisë së tokës dhe të drejtat e familjeve të minoritetit grek në jug.

Këto çështje duhet të zgjidhen sipas ligjit, nga një shtet i sigurt në vetvete dhe kushtetues, jo përmes teorive konspirative apo gjuhës së përjashtimit të importuar.

Ajo që po shfaqet në këtë cep të Ballkanit është diçka më shpresëdhënëse sesa një konflikt për një vijë bregdetare.

Është mundësia e një Shqipërie që përfundon rrugëtimin e saj drejt Bashkimit Europian; që zë vendin e saj, së bashku me Kosovën dhe fqinjët e saj, në një bashkësi ballkanike të bazuar mbi demokracinë kushtetuese, pluralizmin fetar dhe pajtimin; dhe që i ofron botës shembullin e një shoqërie me shumicë myslimane, e cila jeton në harmoni me miqtë e saj hebrenj dhe fqinjët e saj të krishterë.

Një Shqipëri e tillë nuk ka nevojë për slogane të huazuara, sepse ajo tashmë ka një fjalë më të mirë: Besën.

Le t’i mbajnë gjykatat përgjegjës fajtorët. Le t’i ndjekin prokurorët deri në fund të gjitha çështjet mjedisore dhe ligjore. Le ta përmbushë zhvilluesi standardin më të lartë të transparencës dhe kujdesit.

Asgjë nga këto nuk kërkon një fajtor imagjinar. Asgjë nuk kërkon frikë.

Shqipëria që kam pasur nderin të mbështes është Shqipëria e Besës dhe e qartësisë morale – vendi që strehoi të huajin kur pjesa më e madhe e Europës e dorëzoi atë dhe që e ka të ardhmen jo pas kufijve të mbyllur, por në pragun e hapur të Europës.

Ajo e ka mbajtur fjalën edhe më parë. Mund ta mbajë edhe tani.

---------------------

*Christopher S. Hyland është një ekspert dhe këshilltar i njohur diplomatik me përvojë të gjatë, i specializuar në çështjet e Ballkanit, zhvillimet politike në Iran, proceset e tranzicionit demokratik dhe nxitjen e dialogut ndërfetar.