Në një moment kur debati mbi drejtësinë penale në Shqipëri po zhvendoset gjithnjë e më shumë nga çështjet e mëdha politike drejt detajeve konkrete të procedurës dhe standardeve, një nga pikat më të ndjeshme mbetet përdorimi i masës së “arrestit me burg”. Vendimi i ndërmjetëm i Gjykatës së Lartë i 9 marsit 2026, që synon të rishikojë pjesërisht praktikën e njësuar të vitit 2011, ka rihapur një diskutim thelbësor: a është paraburgimi bërë rregull, aty ku ligji e koncepton si përjashtim?

Në një intervistë për TemA, konstitucionalisti Niazi Jaho ndalet pikërisht mbi këtë tension mes ligjit dhe praktikës. Duke iu referuar Kushtetutës, Kodit të Procedurës Penale dhe jurisprudencës së Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut, ai argumenton se ndryshimet e propozuara nuk janë thjesht teknike, por prekin mënyrën se si kuptohet vetë kufizimi i lirisë personale në një shtet të së drejtës.

Z. Jaho, në vendimin  e ndërmjetëm të Gjykatës së Lartë të datës 9 mars 2026 është paraqitur për diskutim nisma për ndryshimin e pjesshëm të praktikës së njësuar të Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë të vitit 2011 mbi masat e sigurimit personal. Ku bazohet nisma e mësipërme?

Kjo nismë bazohet në nenin 141 të Kushtetutës sonë ku thuhet se “Gjykata e Lartë shqyrton çështje lidhur me kuptimin dhe zbatimin e ligjit për të siguruar njësimin ose zhvillimin e praktikës gjyqësore sipas ligjit” dhe për këtë ajo “tërheq për shqyrtim në Kolegjet e Bashkuara çështjet e caktuara të vendosura nga Kolegjet sipas ligjit”. Ajo bazohet gjithashtu në nenin 438 të Kodit të Procedurës Penale (K.Pr.P) ku përmendet se kjo nismë, mund të vendoset edhe nga Kryetari i Gjykatës së Lartë.

Përse është e nevojshme ndryshimi i pjesshëm i vendimit të vitit 2011?

Mendoj se ky ndryshim do ti shërbejë sidomos konceptimit të drejtë se zbatimi i masës së “arrestit me burg” është përjashtim, se ai duhet të jetë i arsyetuar dhe proporcional, dhe duhet ti përgjigjet standarteve të Konventës Europiane të të Drejtave të Njeriut. Kjo është edhe arsyeja që vendimi i ndërmjetëm i referohet edhe çështjeve Hysa, Gëllçi dhe Muçaj që ka shqyrtuar GJEDNJ.

Veç sa më sipër duhet patur parasysh se Kodit të Procedurës Penale në vitet 2017-2021 i janë bërë disa ndryshime gjë që imponojnë arsyetimin kur kërkohet nga prokurori ose kur vendoset nga gjykata kufizimi i lirisë personale. Kështu psh. Kur vendoset arresti me burg sepse i akuzuari mund të largohet apo të fshihet duhet të arsyetohet cilat janë të dhënat, provat që krijojnë dyshimin e arsyeshëm se kjo mund të ndodhë (neni 228/31 K.Pr.P). Përmbajtja e këtij neni qartësohet dhe përforcohet në nenin 230 të K.Pr.P ku thuhet se: “Arresti me burg” vendoset vetëm kur çdo masë tjetër është e papërshtatshme për shkak të rrezikshmërisë së veprës dhe të të pandehurit”. Kjo do të thotë se duhet të arsyetohet jo me fraza të përgjithshme dhe stereotipe se në këtë apo atë rast konkret të gjitha llojet e masave të tjera siç janë arresti në shtëpi, detyrimi për paraqitje në polici, ndalimi i daljes jashtë shtetit etj. janë të papërshtatshme.

Lidhur me këtë mund të përmendim edhe vendimet e GJEDNJ në çështje me kërkues : MC Kay kundër Mbretërisë së Bashkuar ku thuhet se gjykatat janë të detyruara të parandalojnë heqjen arbitrare dhe të pajustifikuehsme të lirisë, Creango kundër Rumanisë ku theksohet se gjyktat janë të detyruara të shqyrtojnë cilësinë e ligjit të brendshëm dhe të analizojnë nëse ai është në përputhje me nenin 5 të KEDNJ, Ladent kundër Polonisë ku përmendet se kufizimi i lirisë duhet të jetë proporcional dhe të vlerësohet nëse arrestimi ka qenë rreptësisht i nevojshëm, Olmaz kundër Turqisë ku thuhet se i paraburgosuri nuk ka ndonjë detyrim të ndihmojë autoritetet në hetim, Panchecko dhe Toramento ku thuhetse rreziku i ikjes të të akuzuarve duhet vlerësuar në dritën e fakteve që lidhen me karakterin e personit, moshën e tij, shtëpinë, punën, pasurinë, lidhjet familjare, të gjitha llojet e lidhjeve me vendin ku ai ndiqet penalisht.

A keni ndonjë mendim lidhur me çështjet konkrete që në vendimin e ndërmjetëm të Gjykatës së Lartë të 9 marsit 2026, sugjerohet të bëhen riformulime apo ndryshime në vendimin e 2011?

Kam mendimin se të tre sugjerimet që parashtrohen në vendimin e ndërmjetëm të Gjykatës së Lartë, janë të bazuara, të drejta dhe të nevojshme. Le të fillojmë me çështjen e parë.

Në vendimin e vitit 2011 thuhet se “kur kërkohet ose vendoset masa e sigurimit “arrest me burg” gjykata nuk ka detyrim që të analizojë përse llojet e tjera të masave të sigurimit nuk janë të përshtatshme, mjafton që të argumentojë se masa e caktuar prej saj në rastin konkret ndaj të gjykuarit, është masa e përshtatshme”.

Ky formulim bie ndesh me pikën 1 të nenit 230 të K.Pr.P ku thuhet se: “Arresti me burg mund të vendoset vetëm kur çdo masë tjetër është e papërshtatshme…”. Për ta bërë më të qartë: gjykata në vendimin e saj duhet të arsyetojë psh. pse nuk është e përshtatshme masa e detyrimit për paraqitje në organet e policisë.

Çështja e dytë, ka të bëjë me formulimin e vendimit të vitit 2011 ku thuhet se kur personi procedohet për krime të rënda ose që kanë sjellë pasoja të rënda “për vetë natyrën e këtyre veprave dhe të pasojave, është i pranishëm element i shkallës së lartë të rrezikshmërisë së autorit të tij sipas nnit 228 të K.Pr.P si dhe rrezikut të largimit, mund të lidhen “edhe nga natyra e akuzave…”.

Në fakt, si kusht për caktimin e masave të sigurimit duhet të ekzistojë dyshimi i arsyeshëm i bazuar në prova (pika 1 e nenit 228 të K.Pr.P). Por, veç natyrës së krimit, pasojave etj po sipas nenit 228 të K.Pr.P duhet që për arrestin me burg të arsyetohet edhe fakti si lënia e tij e lirë mund të dëmtojë provat, kur ekziston rreziku të largohet etj. dhe këto duhen arsyetuar.

Kështu psh. 2 persona kryejnë një krim që dënohet deri më 10 vjet burgim, veprat e tyre kanë sjellë afërsisht të njëjtat pasoja. Për të parin psh mund të jetë i justifikueshëm arresti me burg sepse ka të dhëna dhe fakte se lënia e tij i lirë mund të prishë provat ndërsa tjetri edhe po të lihet i lirë nuk ka rrezik as të iki (të largohet apo fshihet) as të prishë provat.

Çështja e tretë që sugjerohet të riformulohet ose të ndryshohet sipas vendimit të ndërmjetëm, është ajo që thuhet në vendimin e vitit 2011 se arresti me burg “mund të çmohet i papërshtatshëm vetëm nëse i pandehuri ose mbrojtësi i tij i paraqesin gjykatës prova pozitive që tregojnë se kjo gjendje rreziku nuk është e pranishme apo nuk është e pranishme në atë shkallë e rëndësi që të bëjë të zbatueshme maën e sigurisë arrest në burg.”

Një formulim i tillë nënkupton se masa e arrestit me burg nuk ndryshon nëse i pandehuri nuk paraqet prova pozitive. Kjo nënkupton gjithashtu se është detyrë e të pandehurit që për të ndryshuar masën e arrestit me burg, ti paraqesë gjykatës prova pozitive. Krijohet kështu përshtypja se barrën e të provuarit që masa e sigurimit të ndryshohet , i takon të pandehurit dhe mbrojtësit të tij, kur dihet se sipas shkronjës “c” të nenit 34/a të K.Pr.P i pandehuri ka të drejtë “të heshtë” dhe “të mos i përgjigjet pyetjeve të caktuara”. Natyrisht është e drejta e tij të paraqesë prova që i shërbejnë mbrojtjes së tij. Është kompetencë e gjykatës që të vlerësojë nëse ka fakte dhe prova për ndryshimin e masës së sigurimit që fillimisht mund të ketë qenë e domosdoshme ndërsa gjatë gjykimit pushon së qeni i tillë.

Sipas informacioneve në media aktualisht në burgjet tona ka 1934 të dënuar dhe 2564 të paraburgosur. Në këtë vështrim, në rritjen e numrit të të paraburgosurve a mund të kenë ndikuar edhe formulimet e vendimit të vitit 2011 që përmendëm më lartë?

Vështirë ti përgjigjesh kësaj pyetje pa patur në dispozicion monitorime, studime apo përgjithësime. Por edhe nëse do të kishte ndikim, vështirë të flasësh për rastet e këtij ndikimi.

A mund të shprehni ndonjë mendim për një draft të Këshillit të Europës botuar në gazetën “Shqiptarja.com” ku bëhet fjalë edhe për arrestin me burg?

Këtij drafti para 2 muajve i kam hedhur një sy, por nuk jam përqëndruar sepse nuk është tekst zyrtar. Mesa më kujtohet ai përmban Rekomandime të Këshillit të Europës për adresimin e problemit të paraburgimit në Shqipëri. Nuk jam i sigurt, por veç të tjerave, në këtë draft, rekomandohet forcimi i kërkesave për arsyetimin e vendimeve të gjykatës lidhur me zbatimin rigoriz të nenit 245 të K.Pr.P ku përmendet se çfarë duhet të përmbajë vendimi i gjykatës në rastet e masave të sigurimit. Kërkohet që gjyqtarët kur vendosin paraburgimin të japin arsyetime të individualizuara. Një Rekomandim tjetër është detyrimi për të dokumentuar arsyet përse masa si garancia pasurore, detyrimi për paraqitje apo mbikëqyrja elektronike nuk janë të mjaftueshme.

Ka raste kur gjykata vendos të miratojë masën e kërkuar nga prokurori “arrest me burg”, por vendimi arsyetohet me vonesë dhe si pasojë edhe ankimi i të pandehurit bëhet me vonesë. Gjyqtari thotë se kjo ndodh për shkak të ngarkesës së madhe që ka. A është e ligjshme kjo?

Kjo nuk është e ligjshme dhe duhet të merren masat e nevojshme që kjo të mos ndodhë, veç të tjerave kjo edhe për faktin se i akuzuari prezumohet i pafajshëm derisa nuk është vërtetuar fajësia e tij me vendim të formës së prerë të gjykatës. Nëse ai psh deklarohet i pafajshëm ka të drejtë të kërkojë shpërblimin e dëmit. Por për të dhe familjen e tij, kryesorja nuk është çdëmtimi por ditët e vështira të paraburgimit. Shteti ka detyrimin pozitiv që të marrë masa që ajo që shkruhet në ligje të zbatohet. Shteti psh. nuk mund të justifikohet se mbipopullimi në burgje është pasojë e mungesës së fondeve të mjaftueshme. Kryesore është shëndeti, trajtimi njerëzor dhe me dinjitet i të burgosurve, qofshin këta të paraburgosur apo të dënuar./TemA