Pesë vjet më parë, Miroslav Lajcak, deri atëherë Ministër i Jashtëm i Sllovakisë, u emërua si i Dërguari Special i BE-së për dialogun midis Kosovës dhe Serbisë dhe "për çështje të tjera në Ballkanin Perëndimor". Për pak njerëz që e dinin mënyrën e tij të veprimit, lidhjet e tij dhe ndikimin që kishte në strukturat e BE-së, ishte e qartë se posti ishte krijuar për Lajcak. Kushdo që paraqitej si kandidat për atë post nuk kishte shans.

Sepse po, poste të tilla krijohen edhe në BE. Por shumica dërrmuese e Ministrave të BE-së besonin se Lajcak ishte personi i duhur dhe më i miri për të përfunduar një proces që kishte qenë duke u zhvilluar pa sukses për gati dhjetë vjet deri në atë pikë. Me përvojën e tij nga Mali i Zi, nga Bosnja dhe Hercegovina, nga pozicioni i Drejtorit Menaxhues në Shërbimin e Veprimit të Jashtëm të BE-së, atë të Ministrit të Jashtëm, Lajcak i bindi të gjithë se ajo është një aset i jashtëzakonshëm për BE-në. Kështu, ata i dhanë atij mandatin për një detyrë jashtëzakonisht të rëndësishme dhe të ndjeshme, por që ishte e pakëndshme për BE-në sepse ai nuk ishte në gjendje ta përfundonte me sukses atë dialog. 

Lajçak e filloi mandatin e tij me detyrën e “ndërmjetësimit, brenda muajsh, jo vitesh”, të arritjes së një Marrëveshjeje gjithëpërfshirëse dhe ligjërisht të detyrueshme midis Kosovës dhe Serbisë, e cila do të zgjidhte të gjitha çështjet e pazgjidhura.    

Lajcak nuk duhej ta kishte marrë kurrë atë qëndrim. Për disa arsye. Ai vinte nga një vend që nuk e njihte pavarësinë e Kosovës. Shefi i tij, Josep Borrell, vinte gjithashtu nga një vend që kundërshtonte pavarësinë e Kosovës. Zëvendësi i Lajcak ishte gjithashtu nga një vend që nuk e njihte pavarësinë e Kosovës, ashtu si edhe zëdhënësi i BE-së i cili kishte mandat për komunikim publik mbi këtë temë. 

Që atëherë, ka pasur diplomatë që privatisht e kanë konsideruar të papërshtatshme që në emër të BE-së, me Kosovën po merren kryesisht ata që e kanë kundërshtuar pavarësinë e saj. Dhe kjo nuk pasqyronte realitetin se shumica dërrmuese, 22 nga 27, e shteteve anëtare e kishin njohur Kosovën. Ndërkohë, politika e BE-së ndaj Kosovës po përshtatej për ata që nuk e njihnin atë, si dhe për Serbinë dhe Rusinë.

Dhe në mandatin e tij pesëvjeçar, Lajcak ka dëshmuar se nuk është i paanshëm. Në raportet e tij drejtuar shteteve anëtare, ai fajësoi kryesisht Kosovën për mungesën e progresit, shefi i tij Borrell po përgatitej të thoshte të njëjtën gjë, dhe Serbia i falënderoi publikisht që tani nuk fajësojnë të dyja palët, por "faktorin e vërtetë, dhe ai është Prishtina".

Si një karrierist i paskrupullt, një student i Moskës gjatë epokës komuniste, Lajčák ishte shumë i aftë në bindjen e bashkëbiseduesve të tij se mendonte pikërisht atë që donin të dëgjonin. Ai u thoshte diplomatëve nga vendet që e kishin njohur Kosovën se "nuk kam problem me pavarësinë e Kosovës", ndërsa atyre nga Serbia, Rusia dhe vendet që nuk e kishin njohur atë u thoshte se "njohja e pavarësisë nuk është qëllimi i dialogut" dhe se "Pavarësia ishte një gabim dhe tani duhet të gjejmë një rrugëdalje nga ky problem". 

Lajcak mendonte se ishte mbi Ahtisaarin, se mund të arrinte atë që Ahtisaari nuk e kishte arritur. Ai tha se Ahtisaari kishte bërë gabime, përfshirë faktin se kishte pasur "afate artificiale" në punën e tij dhe se tani duhej të "korrigjonte gabimet e tij".

Rezultatet e “Eksperimentit të Lajçakut” janë negative për procesin. Jo se nuk arriti një marrëveshje “brenda muajsh, jo vitesh”, por për 5 vjet shpenzoi dhjetëra milionë që BE-ja të krijonte përshtypjen se ishte arritur një marrëveshje. Në terren, marrëdhëniet midis Kosovës dhe Serbisë janë më pak normale sesa ishin para se Lajçaku të merrte detyrën për t’i normalizuar ato. Në Kosovë, pati edhe një përpjekje për të filluar një luftë në Banjska. Për të gjithë këtë situatë, vetëm Kosova pati masa ndëshkuese. Rreth 500 milionë euro iu mohuan Kosovës, ndërsa Serbia vazhdoi të merrte ndihmë të madhe financiare nga BE-ja.

Për shumë nga ata që kanë pasur të bëjnë me Miroslav Lajcak në të kaluarën, nuk u deshën zbulimet nga dosja Epstein për të kuptuar se sa i pabesë dhe manipulues ishte ai. Por për shumë nga ata që e njihnin, është tronditëse se sa larg ishte i gatshëm të shkonte për përfitime personale dhe në karrierë, duke zhvilluar marrëdhënie shumë intime dhe miqësore me një pedofil të dënuar dhe duke u ofruar si kontakt në nivelin më të lartë në hierarkinë ruse. 

Çështjet e tij morale dhe ligjore janë një temë me të cilën autoritetet në Sllovaki dhe BE duhet të merren. Për Kosovën, është e rëndësishme të shihet se sa pasoja ka lënë angazhimi i tij si një njeri që ka diktuar qasjen e BE-së ndaj Kosovës. Nuk ishte e nevojshme të pritej që të dilnin prova të dashurisë së tij për Rusinë, Moskën dhe Lavrovin për të kuptuar se edhe si përfaqësues i BE-së, ai i ka përafruar qëndrimet e tij më shumë me Rusinë sesa me shumicën e vendeve të BE-së.

Lajçak i kishte acaruar më shumë kolegët e tij në disa vende të BE-së kur, nën udhëheqjen e tij, Sllovakia kishte dërguar argumente në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë në Hagë duke pretenduar se shpallja e pavarësisë ishte një shkelje e së drejtës ndërkombëtare. Disa diplomatë thonë se ai madje kishte premtuar të mos e bënte një gjë të tillë dhe e kishte bërë. Pastaj, megjithëse në atë argument Sllovakia deklaroi se, kur të lëshohet mendimi i GJND-së, do ta marrë parasysh atë në qëndrimet e saj mbi statusin e Kosovës, nuk e bëri këtë. Lajçak, dhe më pas zëdhënësi i tij në Ministrinë e Jashtme Peter Stano, pasi GJND-ja dolën me deklarata se "Sllovakia nuk do ta ndryshojë qëndrimin e saj për Kosovën" dhe madje se kjo çështje "duhet t'i kthehet Këshillit të Sigurimit të OKB-së". Nuk ka nevojë për prova më të mira të përafrimit të Lajçak me Rusinë sesa jo. Dhe Lajçak u justifikua kolegëve të tij se "ky ishte qëndrimi i qeverisë, jo i tij". 

Kur Lajçak mori pozicionin e lehtësuesit të dialogut të BE-së, u tha gjerësisht se "njohja reciproke" duhet të jetë epilogu i dialogut. Edhe Parlamenti Evropian, me një Rezolutë për Serbinë, e shprehu këtë si qëllimin e tij. Lajçak bëri çmos që BE-ja zyrtarisht, përmes zëdhënësit të saj, të deklaronte se njohja nuk është qëllimi i dialogut. Dhe kështu mbeti deri në fund.

Kur u tha se ishte arritur një “marrëveshje në rrugën e normalizimit të marrëdhënieve”, Serbia fillimisht refuzoi ta nënshkruante atë dhe më pas ta zbatonte. Dhe Lajçak arriti të sigurohej që Serbia të mos vuante pasoja nga kjo. Dhe Lajçak nuk e tha kurrë atë që kishte për të thënë, se “Serbia po refuzon ta nënshkruajë marrëveshjen”. Por ai doli duke thënë se “nuk ka nevojë ta nënshkruajë sepse mjafton ta zbatojmë”. Lajçak madje bindi shumë vende të BE-së me dinakërinë e tij se faji kryesor për dështimet në zbatim i takon Kosovës. “Serbia vetëm refuzon ta nënshkruajë, ndërsa Kosova refuzon gjithçka tjetër”, tha ai. Ose “Serbia nuk dëshiron ta nënshkruajë marrëveshjen, por është gati ta zbatojë atë”, ndërsa “Kosova pretendon se do ta nënshkruajë, por nuk dëshiron ta zbatojë”. Kështu, u krijua përshtypja se Kosova mban përgjegjësi për mungesën e progresit.

Edhe kur Serbia, nëpërmjet një letre nga Kryeministri i atëhershëm, e informoi BE-në se nuk e konsideronte marrëveshjen ligjërisht të detyrueshme dhe nuk do t’i zbatonte pjesët që ishin kyçe për Kosovën, Lajçak gënjeu duke thënë se “Serbia e kishte tërhequr atë letër”. Ai gjithashtu e deklaroi këtë të pavërtetë publikisht në Prishtinë, duke tronditur edhe disa nga bashkëpunëtorët e tij. 

Qeveria e Kosovës e ka akuzuar ndërmjetësuesin e BE-së se nuk ka qenë i paanshëm në punën e tij gjatë procesit të dialogut. Këto akuza nga Kosova janë pritur me kritika të forta nga BE-ja, e cila i ka dalë fuqishëm në mbrojtje Lajçakut. Gjatë mandatit të tij, Lajçak shpesh e ka kritikuar Kosovën më shumë sesa Serbinë në raportet drejtuar shteteve anëtare për mungesën e përparimit në procesin e normalizimit të marrëdhënieve. 

Vargu i manipulimeve që Lajcak ka bërë si lehtësues në dialog është i gjatë. Por është e habitshme se sa kohë i kanë besuar atij në BE. Lajcak nuk ka qenë vetëm një “zbatues i qëndrimeve të BE-së”, por edhe krijues i tyre. Ai është pyetur për gjithçka, i është besuar, madje ka shkuar në takime në nivelin më të lartë të BE-së me Kosovën në të cilat nuk ishte në protokoll. Lajcak ka qenë autoriteti numër 1 i BE-së në Ballkan.

Tani që ai ka rënë nga pushteti, kur del korrespondenca tronditëse me Epstein, shumë diplomatë kujtojnë se ata “kishin dyshime për të më parë”. Për shembull, në lidhje me lidhjet e tij me Rusinë, një diplomat nga një vend i BE-së tha së fundmi: “Ne kishim dyshime për lidhjet e tij me Rusinë, por mbështetja e Gjermanisë për Lajcak ishte aq e madhe sa nuk ishim në gjendje ta pengonim atë të merrte detyrën për Kosovën dhe Serbinë”.

Lidhjet e tij me Rusinë, sipas disa mediave sllovake, ishin një kombinim i nostalgjisë komuniste dhe kohës së tij duke studiuar në Institutin e Marrëdhënieve Ndërkombëtare të Moskës (një universitet elitar për të rinjtë e merituar komunistë sovjetikë dhe të Evropës Lindore) dhe duke siguruar mbështetjen ruse për një post të lartë ndërkombëtar. Një media sllovake madje shkroi se Lajčák pothuajse u bë Sekretar i Përgjithshëm i OKB-së, duke marrë votat e Rusisë dhe Kinës, por u bllokua nga Britania e Madhe.

Eksperimenti i Lajçakut në rastin e dialogut midis Kosovës dhe Serbisë është një dështim. Por BE-ja nuk ka rrugëdalje nga ky proces dhe duhet ta vazhdojë atë. Do të ishte mirë nëse puna e Lajçakut do të rishikohej, veçanërisht raportet e tij drejtuar shteteve anëtare. Dhe mësimet e nxjerra, në mënyrë që BE-ja të mos detyrohet të dërgojë përsëri njerëz të tillë për çështje kaq të ndjeshme. Për momentin, sipas zëdhënëses së BE-së, zbulimet rreth Lajçakut nuk e kanë kompromentuar dialogun.
"Kur bëhet fjalë për dialogun, ai mbetet i paprekur si i tillë nga këto zhvillime. Dialogu ka qenë një proces i qëndrueshëm që nga viti 2011, i cili është në pronësi të palëve dhe i udhëhequr nga Përfaqësuesja e Lartë, dhe dialogu është gjithashtu vazhdimisht nën mbikëqyrjen e shteteve anëtare", tha kjo zëdhënëse.

Pas zbulimit të qindra mesazheve, Lajcak vazhdon të pretendojë se "ndërgjegjja e tij është e pastër".        
Përveç shkëmbimit të mesazheve rreth grave midis Lajcak dhe Epstein, për të cilat Lajcak fillimisht tha se "nuk ka pasur kurrë shkëmbime ku përmenden gratë" dhe më vonë u pendua për përfshirjen e tij, duke e quajtur atë "naivitet të nxitur nga egoizmi mashkullor", ish-lehtësuesi i dialogut në disa mesazhe ofroi gjithashtu të organizonte takime me zyrtarë të lartë rusë, përfshirë Ministrin e Jashtëm Lavrov. "E dua Lavrovin", tha Lajcak.

Në qarqet diplomatike dhe në BE, tashmë po shprehen dyshime nëse kjo sjellje e Lajçakut ka kompromentuar punën në të cilën është i përfshirë, duke qenë se një nga shqetësimet kryesore të Bashkimit Evropian për rajonin e Ballkanit Perëndimor ka qenë parandalimi i ndikimit rus. Ky eksperiment duhet të analizohet edhe në strukturat e BE-së kur ato kërkojnë arsyet pse besueshmëria e tij po bie./Koha