28 marsi nuk duhet të kalojë në heshtje në Shqipëri.

Në këtë datë, në vitin 2008, një hetim në faqen e parë të The New York Times, i raportuar nga C. J. Chivers – një gazetar fitues i çmimit Pulitzer – zbuloi atë që u njoh si skandali i trafikut të armëve AEY – një skemë që shkonte shumë përtej disa kontraktorëve të rinj të pakujdesshëm dhe hynte thellë në kryqëzimin e errët të politikës, korrupsionit dhe pushtetit.

E di këtë jo si vëzhgues i largët, por si dikush i përfshirë drejtpërdrejt në nxjerrjen në dritë të asaj historie. Me ndihmën e të ndjerit Kosta Trebicka, i cili siguroi regjistrime dhe dokumentacion, punova për të siguruar që provat të arrinin si në shtyp, ashtu edhe në Departamentin Amerikan të Drejtësisë. Trebicka e pagoi atë guxim me jetën e tij – u gjet i vdekur më vonë atë vit në një rrugë të largët, në rrethana që shumë i konsiderojnë ende thellësisht të dyshimta.

Rëndësia e atij hetimi shkoi shumë përtej raportimit fillestar. Skandali AEY u bë më vonë baza e librit të Guy Lawson Arms and the Dudes, i cili nga ana e tij frymëzoi filmin hollivudian War Dogs, me Jonah Hill dhe Bradley Cooper në role kryesore. Ajo që u portretizua në ekran si një histori e tregtarëve të rinj të pamatur të armëve kishte rrënjë në një rrjet shumë më serioz dhe shqetësues lidhjesh politike dhe korrupsioni – elemente që ishin vetëm pjesërisht të dukshme për publikun.

Pothuajse dy dekada më vonë, të njëjtat modele vazhdojnë. Dhe i njëjti emër mbetet në qendër të tyre: Sali Berisha.

Kur skandali AEY shpërtheu fillimisht në faqen e parë të The New York Times, kryeministri i atëhershëm Sali Berisha – nën mandatin e të cilit ndodhën ngjarjet, dhe zyra e të cilit – si dhe djali i tij – u implikuan drejtpërdrejt si nga Kosta Trebicka, ashtu edhe nga Efraim Diveroli – nuk u përgjigj me llogaridhënie, por duke e quajtur gazetën "letër tualeti”. Shënimi nuk ishte thjesht i vulgët; ishte zbulues. Pasqyronte një qëndrim ndaj së vërtetës dhe llogaridhënies që vazhdon të karakterizojë sjelljen e tij politike.

Sot, Berisha paraqitet si kampion i opozitës, duke organizuar protesta që kanë marrë gjithnjë e më shumë karakter të dhunshëm. Ai flet gjuhën e rezistencës demokratike. Por kjo pozë kërkon të ekzaminohet.

Ky është i njëjti njeri mandati i të cilit është i pandashëm nga:

- Kolapsi katastrofik i skemave piramidale të vitit 1997, i cili e zhyti Shqipërinë në kaos dhe dhunë;

- Shpërthimi i Gërdecit, një tragjedi kombëtare e lidhur me marrëveshje të pakujdesshme dhe jo transparente që rezultuan në 26 vdekje;

- Vetë skandali AEY, ku, në regjistrimin e Trebickës, Efraim Diveroli, president i AEY, pranoi: "Nuk mund ta luftoj këtë mafie. Çështja shkoi më lart – te kryeministri dhe djali i tij.";

- Marrëveshjet e korruptuara të Albpetrolit dhe ARMO-s, të lidhura me figura si Rezart Taci, i besnishëm i Berishës dhe tani i arratisur nga drejtësia.

Këto nuk janë shënime në fund të faqes. Janë kapituj.

Dhe megjithatë, Berisha tani kërkon të pozicionohet si fytyra e antikorrupsionit dhe reformës. Ka një dimension më të rrezikshëm në atë që po shohim të shpaloset në rrugët e Shqipërisë. Kur protestat përshkallëzohen deri në dhunë, rreziku nuk është abstrakt. Është i menjëhershëm dhe njerëzor. Dikush lëndohet. Dikush mund të vritet.

Dhe duhet pyetur: kush përfiton vërtet?

Shqipëria ka jetuar tashmë pasojat e dhunës së ngarkuar politikisht, përfshirë ngjarjet e 21 Janarit. Krijimi i dëshmorëve ka qenë prej kohësh një mjet i fuqishëm – dhe cinik – politik.

A i kuptojnë familjet e atyre që protestojnë sot rreziqet? A e kuptojnë se djemtë e tyre, baballarët e tyre, mund të bëhen simbole në një lojë politike më të madhe – një lojë që i shërben pushtetit të një njeriu, jo përparimit të një kombi?

Njëkohësisht, Shqipëria përballet me një kontrast shqetësues.

Erion Veliaj ndodhet në burg duke pritur gjyqin, ndërsa Berisha – i cili vetë përballet me akuza korrupsioni – lëviz lirshëm, duke përdorur platformën e tij jo për t'u mbrojtur në gjykatë, por për të mobilizuar trazira. Drejtësia jo vetëm duhet bërë; duhet të shihet se bëhet. Kur zbatimi i saj duket i pabarabartë, besimi i publikut gërryet.

Shqipëria ndodhet në një udhëkryq kritik. Aspiratat e saj për anëtarësim në Bashkimin Europian varen jo vetëm nga reformat, por edhe nga pjekuria politike dhe stabiliteti. Protestat e dhunshme, të nxitura nga figura me histori të gjata dhe kontroversiale, nuk e avancojnë atë qëllim. E dëmtojnë atë.

Kjo ngre një pyetje themelore: Nëse do të detyrohej të zgjidhte midis të ardhmes europiane të Shqipërisë dhe rikthimit të tij politik, çfarë do të zgjidhte Berisha?

Bazuar në të kaluarën, përgjigja nuk është e qetësuese.

Dhe pastaj është Trebicka.

Vdekja e tij mbetet e pazgjidhur në sytë e shumëkujt. Kam bërë thirrje për zhvarrimin e trupit të tij dhe nënshtrimin e mbetjeve mortore ndaj një ekzaminimi të pavarur mjeko-ligjor nga ekspertë ndërkombëtarë të respektuar.

Pse nuk ka ndodhur kjo? Çfarë mbetet e fshehur?

28 marsi nuk është thjesht një datë. Është një kujtesë. Një kujtesë se e vërteta mund të dalë në shesh, edhe kundër interesave të fuqishme. Një kujtesë se ata që zbulojnë korrupsionin shpesh paguajnë një çmim. Dhe një kujtesë se e ardhmja e Shqipërisë varet nga përballja – jo rishkrimi – i të kaluarës së saj.

Pyetja është nëse vendi është i gatshëm ta bëjë këtë.